تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قُلْ لَوْ کانَ الْبَحْرُ مِداداً لِکَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ کَلِماتُ رَبِّي وَ لَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً (109)
بعد از امر و نهى و وعد و وعيد بيان حکم و علوم غير متناهى خود را فرمايد که:
قُلْ لَوْ کانَ الْبَحْرُ مِداداً: بگو اى پيغمبر اگر باشد آب درياى محيط که زمين را احاطه نموده سياهى و مرکب. لِکَلِماتِ رَبِّي: براى نوشتن کلمات پروردگار من، يعنى معلومات و مقدورات و حکم الهى، يا معانى آيات قرآنى يا آنچه وعده فرموده براى مطيعين از ثواب و آنچه وعيد فرموده براى کفار از عقاب.
لَنَفِدَ الْبَحْرُ: هر آينه فانى گردد و نماند آب دريا، زيرا آب دريا جسم و هر جسمى متناهى است، پس آن به نهايت رسد. قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ کَلِماتُ رَبِّي: پيش از آنکه نماند و تمام شود کلمات پروردگار من، زيرا آن غير متناهى، پس به مداد متناهى نوشته نشود. وَ لَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً: و اگرچه بياوريم به مثل درياى محيط مدد آن مداد و بر آن بيفزائيم.
شأن نزول: مفسرين از عکرمه از ابن عباس نقل نموده‌اند که: يهود مسلمانان
جلد 8 - صفحه 132
را گفتند در کلام خود مى‌خوانيد «وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً کَثِيراً» «1» و زعم پيغمبرشان اينست که او را حکمت بسيارى داده، بنابراين دعواى شما مى‌بايد علم شما بسيار باشد. ديگر باره مى‌خوانيد «وَ ما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا» «2» جمع ميان اين دو سخن چگونه تواند بود، «3» حق سبحانه در آيت مجيده فرموده که علم الهى تناهى ندارد هر چند کسى را علم بسيار باشد در جنب علم الهى هيچ ننمايد، لذا بعد از امر و نهى و وعد و وعيد بيان علم و حکم خود را فرمايد تا بندگان بدانند که اوامر و نواهى سبحانى بر وجه حکمت و مصلحت باشد. نزد بعضى مراد از کلمات اللّه علم سبحانى. نزد جمعى آنچه را که ذات الهى قدرت دارد بر اينکه خلق فرمايد از اشياء و امر فرمايد به آن، چنانچه در حق حضرت عيسى فرموده «وَ کَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ» «4» و لکن نزد محققين از مفسرين مراد از کلمات، مقدورات و معلومات سبحانى است و چون معلومات و مقدورات الهى نامتناهى است، پس کلمات که عبارت از آن باشد نامتناهى خواهد بود. و نظير اين آيه است آيه شريفه «وَ لَوْ أَنَّ ما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَ الْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ ما نَفِدَتْ کَلِماتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَکِيمٌ» «5» يعنى و اگر آنکه بودى در زمين از درختان قلمها و درياى محيط با سعه آن مدد دادى آن را بعد از فناى آب مداد شده آن هفت درياى ديگر مانند آن و بدين مدادها و قلمها کتابت کردندى، به پايان نرسيدى علوم الهى و عجائب و غرائب صنع پادشاهى به نوشتن آن.
تتمه: در تفسير لوامع التنزيل: در اخبار فريقين از حضرات ائمه اهل البيت عليهم السلام وارد گشته که فرمودند: نحن الکلمات الّتى لا تحصى فضائلها يعنى: مائيم کلمات اللّه که فضائل ما احصا نمى‌توان نمود.
«1» سوره بقره آيه 269.
«2» سوره اسراء آيه 85.
«3» منهج الصادقين ج 5 ص 390 و مجمع البيان ج 3 ص 499.
«4» سوره نساء آيه 171.
«5» سوره لقمان آيه 27.
جلد 8 - صفحه 133
و در بعضى اخبار فريقين به همين الفاظ در آيه مبارکه عينا وارد شده که فضائل حضرت على بن ابى طالب عليه السلام شماره نشود، چنانچه در کتاب «المودة القربى» على الهمدانى- در مودت پنجم حديث هشتم چنين نوشته و از عمر بن الخطاب- قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله لعلىّ عليه السلام: لو کان البحر مدادا و الرّياض اقلاما و الانس کتابا و الجنّ حسابا ما احصوا فضائلک يا ابا الحسن.
از عمر بن الخطاب مروى است که: فرمود حضرت رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله به على بن ابى طالب: هر گاه تمامى آب درياها مرکب گردند و تمامى درختان روى زمين قلم ساخته شوند و جميع افراد آدميان نويسندگان باشند و تمامى جنيان شماره‌کنندگان باشند، نتوانند بشمارند فضائل تو را اى ابو الحسن «1».
و در روايت ديگر از عبد اللّه بن مسعود يا ابن عباس همين مضمون به اختلاف الفاظ زيادتى نقل شده.
ايضا از ابن عباس، فرمود حضرت پيغمبر: لو کانت البحار مدادا و الاشجار اقلاما و السّموات صحافا و الانس و الجنّ کتّابا لنفد المداد و قلّت الصّحف و کلّت الاقلام لم يکتبوا عشر معاشر فضائل على بن أبي طالب (انّ فى ذلک لآية لاولى الالباب).