تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَمَنْ کانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ فَلْيَعْمَلْ عَمَلاً صالِحاً وَ لا يُشْرِکْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً (110)
«1» رساله المودة القربى، تماما در کتاب ينابيع المودة ص 266- 242 درج شده و حديث مورد اشاره در ص 250- 249 کتاب ديده مى‌شود.
جلد 8 - صفحه 134
قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ: بگو اى پيغمبر اينست و جز اين نيست که من بشرى هستم مثل شما، دعوى احاطه کلمات الهى نمى‌کنم، اين مقدار هست که بواسطه جبرئيل. يُوحى إِلَيَ: وحى کرده مى‌شود به من. أَنَّما إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ: اينست و جز اين نيست که معبود شما معبود يکتاست بى‌شريک و نظير.
نزد بعض مفسرين اين آيه شريفه جواب آنانست که گفتند: (ما لِهذَا الرَّسُولِ يَأْکُلُ الطَّعامَ وَ يَمْشِي فِي الْأَسْواقِ) «1» اين چه رسولى است که طعام مى‌خورد و در بازار راه مى‌رود مانند ساير مردمان حق تعالى فرمود: بگو من آدمى هستم مثل شما از جهت خلقت و احتياج به خوردن و راه رفتن الا آنکه ممتازم از جهت آنکه وحى به من مى‌آيد که خداى عالم و عالميان يکى است «2».
تحقيق: بيان وحى- اين مقدمه مسلم است که بشر به سبب خطاى در عقل، محتاج است به پيغمبر و ناموس وحى. و اين وحى مانند غرائز، معصوم از خطا، و جزء مسائل مهمه ايمانى، و يکى از امور مشکله ما وراء الطبيعه و محير العقول بشر مى‌باشد؛ زيرا از پيغمبران سلف چيزى در اين قسمت نرسيده الا قرآن که معرفى انبياء را به جامعه عالم فرموده، و از داستان وحى و نزول جبرئيل خبر داده که انبياء داراى دو جنبه هستند: يکى جسمانى که با ساير مردم در امورات جسدى شريک باشند، و ديگر روحانى که رابطه به مبدء و عالم غيب دارند که بدان سبب مهبط وحى و محل نزول ملائکه واقع شوند. پس ممکن است در بشر کسانى که بدون معلم، افاضه علم لدنى و ماوراء الطبيعه به آنها گردد.
حکما و فلاسفه، چون عاجز از ادراک کيفيت وحى شدند، تأويلات سخيفه نموده، وحى را قوت قوه متخيله نبى، و جبرئيل را منشأ خلاقيت خيال پيغمبر دانستند، و به اين مطالب، عظمت وحى و اهميت قرآن را برداشتند و منکر صريح آيات الهى گشتند، غافل از آنکه چون احاطه به ماوراء الطبيعه ندارند، بايد احوالات آن را از وجود پيغمبر که محيط است به امورات غيبيه اخذ نمايند.
«1» سوره فرقان آيه 7.
«2» منهج الصادقين ج 5 ص 390.
جلد 8 - صفحه 135
انبياء خبر از ملائکه و ملأ اعلى و سرادقات حجب و عزت خبردار هستند به سبب وحى، پس در وحى دو مرحله باشد: يکى مقام فؤادى و حس سادسى فوق بشر، و ديگر حقيقت مستقله وجوديه ثابته جبرئيل در خارج که نازل بر پيغمبر مى‌شد. و البته شخص متدين کلام قرآنى را بواسطه شبهات واهى از دست نداده، اعتقادات خود را به ميزان آيات الهيه و فرمايشات نبويه تکميل نمايد، و انواع وحى در مجلدات قبل مشروح گرديد.
فَمَنْ کانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ: پس هر که اميد دارد رسيدن پاداش پروردگار خود را در روز حشر و بعث و قيامت. فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً: پس بايد بجا آورد کارهاى شايسته و پسنديده خدا و رسول. وَ لا يُشْرِکْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً: و بايد بنده‌اى که عمل صالح کند شرک نيارد و انباز نسازد به پرستش پروردگار خود هيچکس را، يعنى به ريا و سمعه آن را ضايع نکند.
تنبيه 1: قوله تعالى «فَمَنْ کانَ يَرْجُوا لِقاءَ رَبِّهِ» چون به براهين عقليه و دلايل نقليه مبرهن شده که ذات غيب الغيوب، ديدنى نيست نه در دنيا و نه در آخرت نسبت به عموم خلايق حتى پيغمبر خاتم صلّى اللّه عليه و آله، پس آيه منزل است بر کمال قرب و علو مکانت و مزيت مثوبت. يعنى هر که طمع دارد لقاء ثواب پروردگار خود را و آرزو نمايد آن را و مقر است به بعث و وقوف در محضر عدل سبحانى را، با کسى که بترسد لقاء عقاب الهى را؛ و ذکر رجا شامل است هر دو معنى را.
در توحيد- از حضرت امير المؤمنين عليه السلام در معنى آيه فرمود: هر که ايمان دارد به اينکه مبعوث مى‌شود، پس البته چنين کسى موجبات قرب حضرت حق را فراهم کند «1».
تنبيه 2: قوله تعالى «فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صالِحاً ...» دو مقام را بيان فرمايد: يکى ملازمت به اعمال صالحه شرعيه، يعنى علم و عمل به احکام و سنن الهيه؛ و ديگر خلوص عمل از ريا و سمعه و آنچه غير خدا باشد که تعبير به شرک گرديده در آيه
«1» التوحيد، صدوق، ص 267، ذيل حديث 5.
جلد 8 - صفحه 136
و اخبار، چنانچه در تفسير برهان از حضرت باقر مروى است که سؤال شد از حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله از تفسير اين آيه شريفه، فرمود:
من صلّى مراياة النّاس فهو مشرک و من زکى مراياة النّاس فهو مشرک و من صام مراياة النّاس فهو مشرک و من حجّ مراياة النّاس فهو مشرک و من عمل عملا ممّا امره اللّه مراياة النّاس فهو مشرک و لا يقبل اللّه عزّ و جلّ عمل مرائى «1» هر که نماز گزارد به جهت ريا نمودن به مردمان، مشرک است. و هر که زکات دهد به جهت ريا نمودن به مردمان، مشرک است و هر که روزه دارد به جهت ستايش مردمان، مشرک است. و هر که حج کند براى نمودن به مردمان، مشرک است. و هر که بجا آورد عملى را از آنچه خدا امر فرموده براى نمودن به مردمان، پس او مشرک است. و خداوند عزّ و جلّ قبول نفرمايد عمل ريا کننده را.
ايضا- در کافى- از آن حضرت مروى است در اين آيه فرمود: شخص عمل نمايد، ثوابى را طلب نکند، به آن رضاى خدا را مى‌خواهد و تعريف مردمان را و مايل است شنوانيدن آن را به مردمان؛ پس اين کسى است که شرک آورده به پرستش پروردگار خود، بعد فرمود: نيست بنده‌اى که بجا آورد خيرى را پنهانى و مدتى بگذرد مگر آنکه ظاهر فرمايد آن خير را خداوند، و نيست بنده‌اى که شرى را به پنهانى بجاى آرد و مدتى بگذرد مگر آنکه آشکار فرمايد شر را «2».
و اخبار در تأکيد خلوص نيت و نهى از شرک خفى يعنى ريا بسيار است، و عمل خالص در عرف آنست که قصد قربت در آن مجرد باشد از جميع شوائب.
تنبيه 3: باطن عمل صالح، معرفت ائمه معصومين است، چنانچه على بن ابراهيم از حضرت صادق عليه السلام- «وَ لا يُشْرِکْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً» فرمود آن حضرت: فرا نگيرد با ولايت آل محمد عليهم السلام غير ايشان را. و ولايت ايشان عمل صالح است کسى که شرک آرد به عبادت پروردگار خود، پس
«1» تفسير برهان ج 2 ص 496 با اختلافى.
«2» تفسير برهان ج 2 ص 496 بنقل از کافى.
جلد 8 - صفحه 137
بتحقيق شرک آورده به ولايت ما، و کافر شده به آن و انکار نموده حق امير المؤمنين عليه السلام و ولايت او را «1».
خاتمه: صدوق (رحمه اللّه) از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم که: هر که قرائت کند آيه «قُلْ إِنَّما ...» را وقت خواب، ساطع شود براى او نورى از مسجد الحرام رديف آن نور ملائکه استغفار کنند براى او تا صبح کند «2».
اعجاز: در کافى- از حضرت صادق عليه السلام: نيست هيچ بنده‌اى بخواند آخر سوره کهف را وقت خواب، مگر آنکه بيدار شود وقتى را که بخواهد «3».
تجربيات زياد از اشخاص بسيار، حقانيت فرمايش حضرت و اعجاز قرآن را ثابت و محقق گرداند، لکن ديده بصيرت بايد تا حقايق را دريابد.
و الحمد للّه ربّ العالمين و صلّى اللّه على محمّد و آله الطّاهرين (تمام شد تفسير اين سوره مبارکه در جوار روضه) (حضرت معصومه ربيع الثانى 1359)
«1» همان مدرک سابق.
«2» مجمع البيان ج 3 ص 499 بنقل از صدوق.
«3» تفسير صافى، بنقل از کافى- مجمع البيان ج 3 ص 499.
جلد 8 - صفحه 138
جلد 8 - صفحه 139
سوره نوزدهم (مريم)
بسم اللّه الرحمن الرحيم اين سوره مبارکه مکى است باجماع امت.
آيات آن: نود و هشت به عدد عراقى و شامى و مدنى، و نود و نه به عدد مکى و مدنى.
کلمات آن: نهصد و شصت و دو.
حروف آن: سه هزار و هشتصد و دو.
ثواب تلاوت: صدوق (رحمه اللّه) به سندهاى خود از حضرت صادق عليه السلام قال: من ادمن قرائة سورة مريم لم يمت حتّى يصيب منها ما يغنيه فى نفسه و ماله و ولده و کان فى الاخرة من اصحاب عيسى بن مريم و اعطى من الاجر مثل ملک سليمان بن داود فى الدنيا.
هر که مداومت کند بر خواندن سوره مريم، نميرد تا آنکه برسد از آنچه را که بى‌نياز گرداند او را در نفس او و مال و اولاد او، و باشد در آخرت از اصحاب عيسى بن مريم، و عطا شود از اجر، مثل ملک سليمان بن داود در دنيا «1».
تذکره: قسمت مذکوره در سوره‌هاى سابقه فراموش نگردد که مثوبات مترتبه
«1» تفسير برهان ج 3 ص 2 بنقل از شيخ صدوق رحمه اللّه
جلد 8 - صفحه 140
بر قرائات، مشروط به ايمان و تقوى باشد و الّا به صرف خواندن و لقلقه لسانى بدون هيچ توجهى، ثوابهاى خاصه عائد نشود.
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ