تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا وَ قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا قالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتالاً لاتَّبَعْناکُمْ هُمْ لِلْکُفْرِ يَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما يَکْتُمُونَ (167)
وَ لِيَعْلَمَ الَّذِينَ نافَقُوا: و تا مميز فرمايد نفاق آنان را که نفاق ورزيدند، (بنابراين تسميه تميز به علم، از قبيل تسميه شى‌ء است به لازم آن) يعنى ظاهر
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 296
شود بر عالميان، مؤمن از منافق، وَ قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا: (عطف بر «نافقوا» و داخل در صله آن) يعنى تا ظاهر فرمايد خداى تعالى آنان را که نفاق ورزيدند و گفته شد به آنها که بيائيد و از حرب برنگرديد، قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ: و مقاتله کنيد در راه خدا با مشرکان، أَوِ ادْفَعُوا: يا دفع نمائيد شرّ مشرکان را که قصد قتل و غارت مدينه را دارند و آنها را برگردانيد. مراد آنکه يا براى نفع دنيا يا براى ثواب آخرت با آنها مقاتله کنيد. قالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا لَاتَّبَعْناکُمْ: گفتند در جواب، اگر مى‌دانستيم مراسم و آداب مقاتله را، هر آينه متابعت مى‌کرديم شما را. يا اگر مى‌دانستيم وقوع قتال را، هر آينه تابع شما مى‌شديم، لکن به جهت قلت شما و کثرت عدد آنها، تصور نبود تاب مقاومت را. حق تعالى بيان کذب و مکر و نفاق آنها را فرمود که: هُمْ لِلْکُفْرِ يَوْمَئِذٍ: اين منافقان، به کفر، در آن روز که اين سخن گفتند، أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِيمانِ: نزديکترند تا به ايمان، زيرا صدور اين کلام از آنان مشعر به کفر مى‌باشد. يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ:
مى‌گويند به زبانهاى خود، ما لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ: آنچه نيست در دلهاى آنان، يعنى اظهار کند خلاف آنچه را که مخفى دارند، و قلب آنها موافق زبان نيست در ايمان، بلکه به زبان اظهار ايمان کنند و به قلب کافرند. وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما يَکْتُمُونَ: و خداى تعالى داناتر است به آنچه کتمان مى‌کنند و مخفى دارند منافقان، از کينه و عداوت و حسد و کيد و نفاق، و آنچه در خلوت با هم گويند.
تبصره: خداى تعالى مذمت فرمايد کسانى را که به زبان گويند آنچه در قلب آنها نيست، يعنى به زبان اظهار ايمان کنند و حال آنکه قلب که محل تصديق و مرکز ايمان است، اعتقاد ندارد. و اين علامت نفاق است، و احاديث بسيار در تأکيد توافق زبان با قلب وارد شده:
1- فرمود حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم لا يستقيم ايمان عبد حتّى يستقيم قلبه و لا يستقيم قلبه حتّى يستقيم لسانه «1». پايدار نشود ايمان بنده تا آنکه.
«1» جامع الاخبار، صدوق، فصل 52 فى اللّسان
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 297
پايدار و راست گردد قلب او، و استقامت نيابد قلب او تا آنکه مستقيم و راست باشد زبان او. اشاره به آنکه ايمان شخص، وقتى تحقق يابد که قلب و زبانش يکى باشد.
2- فرمود آن حضرت: من خالفت سريرته علانيّته فهو منافق کائنا ما کان و حيث کان و فى اىّ زمان کان و على اىّ رتبة کان «2». يعنى: هر که مخالف باشد باطن او با ظاهر او، پس او منافق است، هر که باشد و هر جا باشد و در هر زمان باشد و به هر مرتبه باشد.
3- حضرت امير المؤمنين عليه السّلام در ذيل خطبه‌اى فرمايد: و احذّرکم اهل النّفاق فانّهم الضّالّون المضلّون و الزّالّون المزلّون يتلوّتون الوانا و يفتنون افتنانا و يعمدونکم بکلّ عماد و يرصدونکم بکلّ مرصاد قلوبهم دويّه و صفاحهم نقيّة «1» (الخ) يعنى: و مى‌ترسانم شما را از وفاق با اهل نفاق، پس بدرستى که ايشان گمراهان هستند و گمراه کنندگان خلقان، و لغزندگانند از جاده شريعت و لغزاننده مردمانند از طريق هدايت، متلونند به رنگهاى مختلفه، و متنوع‌اند در اقوال و افعال به نوعهاى متشتته، و قصد مى‌کنند شما را به هر پناهى، و چشم مى‌دارند شما را به هر گذرگاهى قلبهاى آنها صاحب درد است مانند حسد و کينه و بغض و غيره، و ظواهر ايشان پاک است به جهت ايمان آشکارا.