تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
الَّذِينَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ وَ قَعَدُوا لَوْ أَطاعُونا ما قُتِلُوا قُلْ فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِکُمُ الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِينَ (168)
«2» بحار الانوار، جلد 72، باب شرار الناس، صفحه 207، حديث 8 (طبع اسلاميّه) [در متن کتاب، بجاى لفظ «زمان» کلمه «ارض» آمده است.]
«1» نهج البلاغه، خطبه 192 (وصف منافقين)
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 298
بعد از آن ذکر مقالات آنها را با يکديگر بيان فرمايد:
الَّذِينَ قالُوا لِإِخْوانِهِمْ: منافقان کسانيند که از روى جهل و فريب جهّال گفتند براى برادران خود، يا گفتند در حق اقربا و امثال خود که در احد شهيد شدند و بر دين آنها نبودند، وَ قَعَدُوا: در حالى که نشستند در خانه‌هاى خود و باز ايستادند از حرب، لَوْ أَطاعُونا: اگر اطاعت ما مى‌نمودند در برگشتن و ساکن مى‌شدند در مساکن خود، ما قُتِلُوا: کشته نمى‌شدند، چنانچه ما کشته نشديم.
حق تعالى رد قول آنها فرمود: قُلْ فَادْرَؤُا: بگو اى پيغمبر اگر اختيار مرگ به دست شما است، پس دفع کنيد و باز داريد، عَنْ أَنْفُسِکُمُ الْمَوْتَ: از نفسهاى خود مرگ را، إِنْ کُنْتُمْ صادِقِينَ: اگر هستيد راستگويان که حذر، دفع قدر مى‌نمايد، پس دفع آن را نمائيد از خود. زمخشرى در کشاف نقل نموده که:
آن روزى که منافقان اين سخن گفتند، هفتاد نفر آنها را مرگ رسيد.
بيان: مرجع قول آنها، به انکار قضا و قدر الهى بود، زيرا امر موت و قتل را نسبت دادند به اسبابى که به تصور باطل خود ممکن دانستند دفع آن و تحرز از آن را، و حال آنکه مشاهده نمودند چه بسيار مردانى که در معرکه جهاد وارد و خود را در معرض قتل و قتال انداختند، و به حفظ خداوند متعال، صحيح و سالم به اهل خود بازگشتند. و چه بسيار کسانى که نزد اهل خود باقى و با کمال مراقبت در حفظ خود بودند، با وجود بر اين، موت يا قتل در رختخواب آنها واقع شد. پس هيچ کس را از قضاى سبحانى مفرّى نخواهد بود.