تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ بِلِسانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ فَيُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَکِيمُ «4»
شأن نزول: در زاد المسير «2» نقل شده که قريش گفتند چه حال است که همه کتب، عجمى نازل شده و کتابى که به محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم
«1» من لا يحضره الفقيه، جلد سوّم، صفحه 375، حديث 28 (باب معرفة الکبائر)
«2» منهج جلد 5، صفحه 123.
جلد 7 - صفحه 14
مى‌آيد عربى است، آيه شريفه نازل شد:
وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ: و نفرستاديم هيچ پيغمبرى را. إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِهِ: مگر به لسان قوم او که از ايشان بوده و در ميان آنها متولد و نشو و نما نموده و بر ايشان مبعوث شده، زيرا هر پيغمبرى را اول دعوت نزديکانش واجب بود، و لذا حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم اول مأمور شد به اين که (وَ أَنْذِرْ عَشِيرَتَکَ الْأَقْرَبِينَ) «1» پس پيغمبران به زبان قوم مبعوث شده. لِيُبَيِّنَ لَهُمْ: تا بيان کند براى ايشان اوامر و نواهى الهى را و ايشان بفهمند و عذر نياورند به اينکه ما سخن اين پيغمبر را نمى‌فهميم.
تبصره- از اين آيه شريفه لازم نيايد اختصاص بعثت حضرت خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بر قوم عرب، زيرا آيات شريفه قرآن مجيد بعضى مصدق بعضى ديگرند، بنابراين، آيات ديگر دالّند بر ارسال آن سرور بر کافه بشر و جن و ملک از جمله:
(وَ ما أَرْسَلْناکَ إِلَّا کَافَّةً لِلنَّاسِ) «2» نفرستاديم تو را مگر بر کافّه مردمان و قوله (لِأُنْذِرَکُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ) «3» فرستاديم اين پيغمبر را تا بترساند شما را به اين قرآن و هر که برسد خبر پيغمبر به او و بيايد بعد از شما.
ايضا حديث شريف صدوق (قدس الله سره) در خصال «4» در ذيل بيان منن الهى بر آن حضرت فرمايد: يا محمّد صلّى اللّه عليک قد ارسلت کلّ رسول الى امّته بلسانها و ارسلتک الى کلّ احمر و اسود من خلقى: يعنى: اى پيغمبر، بتحقيق فرستادم هر رسولى را به امتى به زبان آنها، و فرستادم تو را بهر سرخ و سياه از خلق خودم.
گذشته از اينها، شخص بصير که تأمل نمايد در قوانين شريعت حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم هرآينه دريابد جامعيت آن را نسبت به نظام
«1» سوره شعرا، آيه 214.
«2» سوره نساء آيه 28.
«3» سوره انعام آيه 19.
«4» خصال صدوق، باب العشرة، حديث اوّل (جزء 2، صفحه 425)
جلد 7 - صفحه 15
عالم که تمام فوائد روحى و جسدى و دنيائى عموم طبقات بشر را تا انقراض عالم دارا است، و البته جامعيت شريعت، ملازم است با خاتميت نبوت عقلا، و نسخ تمام شرايع سلف حکما؛ و الّا لازم آيد ترجيح مفضول بر فاضل، و آن قبيح باشد؛ پس بنابراين بايد حضرت محمد بن عبد اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بر تمام اهل عالم مبعوث باشد، و الّا لازم آيد بقاء جمعى بدون احکام، و آن باعث اغراء به جهل، و صدور آن از ملک علّام محال است.
خلاصه رسول را بزبان قوم فرستاد براى بيان احکام. فَيُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ:
پس تخليه و خذلان نمايد به سبب فرط عناد و لجاج هر که را خواهد، يعنى او را به حال خود فرو گذارد و نظر لطف و توفيق از او باز دارد.
وَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ: 1- و هدايت فرمايد هر که را خواهد، يعنى نظر لطف و توفيق خود را شامل حال قبول کنندگان هدايت گرداند. 2- حکم فرمايد به گمراهى هر که را خواهد از کافران گمراهند، و حکم فرمايد به هدايت مؤمنان به سبب آنکه هدايت يافتند. 3- هلاک و عذاب نمايد هر که را خواهد از کافران چون گمراهند، و ثواب مرحمت کند آن را که خواهد از مؤمنان چون مهتدى شدند. 4- گمراه کند آن را که خواهد از کافران از راه بهشت چون گمراه شدند در دنيا، و راه نمايد به بهشت آن را که خواهد از مؤمنان چون راه يافتند در دنيا به ايمان که طريق بهشت است.
تنبيه: اين مطلب مکررا در ذيل تفسير آيات کريمه بيان شده: آنچه را حق تعالى از لطف در باره مؤمنان فرموده از ارسال رسل و انزال کتب و ارشاد و هدايت و نصب دلايل و حجت و تمکين و اقدار، تمام را نسبت به کافران و جاحدان منظور داشته، منتها مؤمن به حسن اختيار ايمان را قبول نمود هدايت يافت، و کافر به سوء اختيار کفر را اتخاذ نمود گمراه شد و به سبب فرط طغيان و عصيان، الطاف الهيه در او مؤثر نشد، لا جرم در وادى کفران به حال خود واگذارده شد؛ اينست معنى خذلان و تخليه الهى نسبت به کفار و عصاة.
وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَکِيمُ: و ذات احديت الهى غالب است در حکم خود،
جلد 7 - صفحه 16
حکيم است در کارهاى خود، يعنى تمام افعالش بر وجه مصلحت است.