تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ بِلِسانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ فَيُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَکِيمُ «4» وَ لَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا أَنْ أَخْرِجْ قَوْمَکَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ وَ ذَکِّرْهُمْ بِأَيَّامِ اللَّهِ إِنَّ فِي ذلِکَ لَآياتٍ لِکُلِّ صَبَّارٍ شَکُورٍ «5» وَ إِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْکُمْ إِذْ أَنْجاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَکُمْ سُوءَ الْعَذابِ وَ يُذَبِّحُونَ أَبْناءَکُمْ وَ يَسْتَحْيُونَ نِساءَکُمْ وَ فِي ذلِکُمْ بَلاءٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَظِيمٌ «6»
ترجمه
و نفرستاديم هيچ پيغمبرى را مگر بزبان قومش تا بيان نمايد براى آنها پس گمراه ميکند خدا کسيرا که ميخواهد و هدايت ميکند کسيرا که ميخواهد و او است تواناى درست کردار
و بتحقيق فرستاديم موسى را با معجزاتمان که بيرون آور قومت را از تاريکيها بسوى روشنى و متذکّر نما آنها را بروزهاى امر خدا همانا در آن هر آينه نشانه‌ها است براى هر صبر کننده شکر گذارى
و چون گفت موسى مرقومش را که ياد کنيد نعمت‌هاى خدا را بر شما وقتى که نجات دادتان از کسان فرعون که ميچشاندند بشما عذاب سخت را و سر مى‌بريدند پسرانتان را و زنده ميگذاردند زنانتان را و در آن براى شما آزمايشى بود از پروردگارتان بزرگ.
تفسير
خداوند مبعوث نفرمود هيچ پيغمبرى را مگر بلغت قوم خودش که مرسل بر آنها بود تا بيان کند براى آنها معارف و احکام لازمه را و آنها بسهولت ادراک نمايند و بسرعت بر طبق آن عمل کنند و همچنين مبعوث فرمود پيغمبر خاتم را بلغت قومش که عرب بودند ولى بر عرب و عجم و ترک و ديلم لذا در خصال از آنحضرت نقل نموده که خداوند منّت گذارد بر من و فرمود اى محمّد بتحقيق فرستادم هر پيغمبرى را بسوى امّتى بزبانشان و فرستادم ترا بسوى هر سرخ و سياهى از خلق خود پس کسانيکه بديده انصاف در آيات الهى نظر ننمودند و معتقد بصدق آنها نشدند و موفق بعمل نگشتند خداوند هم آنها را بحال خودشان واگذار فرمود و گمراه شدند و کسانيکه
جلد 3 صفحه 220
بديده انصاف و اعتبار نظر نموده معتقد و موفق بعمل شدند خداوند هم تأييد و هدايت فرمود ايشانرا که بمقامات عاليه نائل گشتند و او است خداوندى که غالب است بمشيّت خود بر هر مشيّتى و کسى نميتواند صرف نمايد اراده او را و تمام افعالش بر وفق حکمت و مصلحت است و خداوند مبعوث فرمود حضرت موسى عليه السّلام را با آن معجزات با هرات و امر فرمود او را بآنکه بيرون آور قومت را از تاريکيهاى کفر داخل در هر فرقه‌اى باشند و وارد نما آنها را در نور ايمان و دين حقّ که يکى است و يادآورى نما ايشان را از وقايع امم سابقه و تاريخ پيشينيانشان که در صورت مخالفت با انبياء چگونه معذب شدند و در حال اطاعت چگونه در نعمت و عزّت و رفاهيت بودند و بنابراين ايّام اللّه کنايه از ايّام ظهور امر خدا است از نقمت و نعمت و در مجمع و عيّاشى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که مراد از ايّام اللّه نعم و آلاء او است و قمّى ره فرموده ايّام اللّه سه روز است روز قيام قائم عليه السّلام و روز مرگ و روز قيامت و در خصال از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که ايّام اللّه روز قيام قائم و روز رجعت و روز قيامت است و ظاهرا منافاتى بين روايات و قول اوّل نيست چون اينها همه ايّام ظهور امر الهى است که نعمت است براى قومى و نقمت است براى ديگران و اشاره باين نکته است ذيل آيه شريفه که فرموده است در اين تغييرات دلالات و علاماتى است از قادر قاهر منتقم منعم براى کسانيکه صابرند در بلايا و شاکرند بر نعم بى‌پايان خداوند و در آيه سوّم خطاب به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مقدر است يعنى و ياد آور اهل زمان خود را از وقتى که موسى بقوم خود فرمود متذکّر نعم الهى شويد بتفصيلى که در سوره بقره گذشت و نکته زيادتى واو عاطفه در اين آيه آنستکه عذاب فرعونيان بنى اسرائيل را، منحصر بکشتن پسران آنها نبود لذا عطف فرموده جمله يذبّحون را بر يسومونکم و اگر و او عاطفه ذکر نشود چنانچه در آنسوره ذکر نشده بود اين جمله مفسّره و بيان براى عذاب خواهد بود و دلالت بر تعدد نوع عذاب ندارد و چون عذاب آنها علاوه بر ذبح ابناء باعمال شاقه بود عطف بو او مجوّز و مستحسن است و مراد از زنده گذاردن زنها ابقاء آنها است براى استخدام و شرح اين قضايا که سابقا ذکر شده تکرار نميشود و در اين ابتلاء يا نجات دادن، محنت يا نعمت بزرگى بود براى آنها از جانب خداوند چنانچه گذشت.
جلد 3 صفحه 221