تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکُمْ لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّکُمْ وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِي لَشَدِيدٌ «7» وَ قالَ مُوسى إِنْ تَکْفُرُوا أَنْتُمْ وَ مَنْ فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ حَمِيدٌ «8» أَ لَمْ يَأْتِکُمْ نَبَؤُا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِکُمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عادٍ وَ ثَمُودَ وَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ لا يَعْلَمُهُمْ إِلاَّ اللَّهُ جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَرَدُّوا أَيْدِيَهُمْ فِي أَفْواهِهِمْ وَ قالُوا إِنَّا کَفَرْنا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ وَ إِنَّا لَفِي شَکٍّ مِمَّا تَدْعُونَنا إِلَيْهِ مُرِيبٍ «9» قالَتْ رُسُلُهُمْ أَ فِي اللَّهِ شَکٌّ فاطِرِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ يَدْعُوکُمْ لِيَغْفِرَ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ وَ يُؤَخِّرَکُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى قالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا تُرِيدُونَ أَنْ تَصُدُّونا عَمَّا کانَ يَعْبُدُ آباؤُنا فَأْتُونا بِسُلْطانٍ مُبِينٍ «10»
ترجمه
و هنگاميکه اعلام نمود پروردگار شما که اگر شکر کنيد هر آينه زياد ميکنم نعمت شما را و اگر کفران نمائيد همانا عذاب من هر آينه سخت است
و گفت موسى اگر کافر شويد شما و هر که در زمين است تمامى پس همانا خداوند هر آينه بى‌نياز ستوده است
آيا نيامد شما را خبر آنانکه بودند پيش از شما، قوم نوح و عاد و ثمود و آنانکه بودند بعد از آنها که نميداند ايشانرا مگر خدا آمدند نزد آنها پيغمبرانشان با معجزات پس برگرداندند دستهاشان را در دهانهاى ايشان و گفتند همانا ما کافر شديم بآنچه فرستاده شديد بآن و همانا ما هر آينه در شکى هستيم از آنچه ميخوانيد ما را بسوى آن که بگمان اندازنده است
گفتند پيغمبرانشان آيا در خدا شکّ است که پديد آورنده آسمانها و زمين است ميخواند شما را تا بيامرزد براى شما از گناهانتان و تأخير اندازد شما را تا زمانى نامبرده شده گفتند نيستيد شما مگر انسانى مانند ما ميخواهيد باز داريد ما را از آنچه بودند که عبادت ميکردند پدران ما پس بياوريد براى ما حجّتى روشن..
تفسير
خطاب به بنى اسرائيل است يعنى و ياد آوريد وقتى را که اعلام فرمود پروردگار شما که اگر شکر نعمت نجات از فرعونيان و ساير نعم الهى را بجاى آوريد بايمان و عمل صالح زياد ميکنم نعمت خود را بر شما و اگر کفران نمائيد بکفر و معصيت بعذاب شديد من گرفتار خواهيد شد در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که خداوند انعام نفرموده است بر بنده‌اى نعمتى را که شناخته باشد آنرا بقلبش و حمد نموده باشد خدا را ظاهرا بزبانش و تمام شده باشد کلام او مگر آنکه امر خواهد شد از براى او بزيادتى نعمت و در مجمع و قمّى ره و عيّاشى ره نيز اين معنى را نقل نموده‌اند و نيز از آنحضرت روايت شده است که انعام نفرموده است خداوند بر بنده‌اى نعمتى را از کوچک و بزرگ که پس از آن گفته باشد الحمد للّه مگر آنکه
جلد 3 صفحه 222
ادا نموده است شکر آنرا و پس از اين اعلام حضرت موسى به بنى اسرائيل فرمود که تصوّر نکنيد خداوند احتياجى بشکر شما دارد اگر شما و تمام اهل زمين از جن و انس کافر شوند خداوند بى‌نياز از آنها و شکرشان است و ستوده است بذات خود اگر چه هيچ کس ستايش او را نکند و حمد او را بجا نياورد چون خودش و ملائکه و ذرات مخلوقات بزبان حال و مقال حمد و ثناى الهى را بجا مى‌آورند پس ضرر کفران عائد کسانى ميشود که بوظيفه خود قيام ننمودند و خود را از مزيد نعمت محروم و بعذاب شديد گرفتار کردند آيا بشما نرسيده است خبر اقوام سابقه از قبيل قوم نوح و عاد و ثمود و کسانيکه بعد از آنها بودند که بواسطه کثرت عدد آنها کسى علم باشخاص و احوالشان ندارد جز خدا و آنکه پيغمبرانى داشتند که با معجزات با هرات بر آنها مبعوث بودند و مورد اعتناء آنها نشدند بلکه دستهاى خودشان را برگرداندند بجانب دهانهاى پيغمبرانشان براى اشاره نمودن بسکوت ايشان يعنى زياد حرف نزنيد کسى گوش بسخن شما نميدهد که از جمله فردّوا ايديهم فى افواههم بفرمايش قمّى ره استفاده ميشود و بنظر حقير ظاهر است اگر چه وجوه ديگرى هم از ابن عبّاس و ساير مفسّرين براى اين جمله نقل شده است که خالى از خلل نيست و صريحا منکر توحيد خدا شدند و اظهار شکّ نمودند آنهم نه شکّ بدوى که باندک تأمّلى رفع شود بلکه شکّى که موجب ترديد و تحيّر گردد و پيغمبران در جواب آنها فرمودند اين چه اظهارى است که ميکنيد آيا در وجود خدا و توحيد او شکّ است با آنکه واضح است که اين آسمانها و زمين خالقى دارد و آن يک است چون اگر دو باشد فساد و اختلال نظام حاصل ميشود و معلوم است که او حاجتى بشما ندارد دعوت فرموده است از شما بتوسط ما براى آنکه از کفر و معصيت توبه نمائيد و او گناهان شما را بيامرزد و عذاب را از شما دور کند تا عمر طبيعى کنيد و باجل مقدر الهى از دنيا برويد و ببهشت جاويد و اصل شويد و آنها در جواب گفتند شما فضيلتى بر ما نداريد بلکه بشرى هستيد مانند ما چه موجب شده است که شما پيغمبر باشيد و ما امت لابد شما ميخواهيد ما را از دين پدران خودمان باز داريد و بر ما رياست کنيد پس بايد غير از آنچه را که خودتان آورديد از معجزات معجزه‌اى را که ما ميخواهيم براى واضح شدن امر بياوريد تا ما بشما ايمان بياوريم.
جلد 3 صفحه 223