اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لَقَد عَلِمتُم‌ُ الَّذِين‌َ اعتَدَوا مِنکُم فِي السَّبت‌ِ فَقُلنا لَهُم کُونُوا قِرَدَةً خاسِئِين‌َ (65)
(و هر آينه بتحقيق شناختيد کساني را که در روز شنبه تجاوز نمودند پس گفتيم بصورت ميمون‌ها شويد در حالي که مطرودانيد) علمتم بمعني عرفتم است چه اگر علم يک مفعولي باشد (مانند همين جا) يعني تعلق بذات شيئي بگيرد بمعني عرف است، و اگر دو مفعولي باشد يعني تعلق باحوال و صفات شيئي بگيرد بمعني علم (دانست) است. و اعتدوا بمعني
1- مجلد اول ص 482
جلد 2 - صفحه 52
تجاوزوا است و السبت بمعني شنبه است و شرح قصه چنانچه در سوره اعراف است وَ سئَلهُم عَن‌ِ القَريَةِ الَّتِي کانَت حاضِرَةَ البَحرِ إِذ يَعدُون‌َ فِي السَّبت‌ِ إِذ تَأتِيهِم حِيتانُهُم يَوم‌َ سَبتِهِم شُرَّعاً وَ يَوم‌َ لا يَسبِتُون‌َ لا تَأتِيهِم کَذلِک‌َ نَبلُوهُم بِما کانُوا يَفسُقُون‌َ«1» اينست که قومي بودند از بني اسرائيل که در نزديکي دريا زندگي ميکردند و روز شنبه خداوند آنان را از صيد ماهي نهي فرموده بود و ماهيان بغريزه خدايي چون حس نمودند روزهاي شنبه کسي متعرض آنها نميشود بيشتر در آب ظاهر ميشدند و روزهاي ديگر نمي‌آمدند و اينها چون ميديدند نميتوانند آنها را صيد کنند ناراحت ميشدند، از اينجهت تمهيدي زدند و گودالهايي اطراف دريا احداث نموده و راه آنها را بدريا باز نمودند و روز شنبه که ماهيها بآن گودالها ميآمدند عصر آن روز راه مراجعت را بر آنها مي‌بستند و روز يکشنبه آنها را صيد مينمودند و ميگفتند ما روز شنبه ماهي صيد ننموديم و باصطلاح کلاه شرعي درست ميکردند و هر چند صلحاء آنان را از اينکه عمل نهي مينمودند مؤثر واقع نميشد تا اينکه آنها را ترک گفتند و عذاب الهي بر آنان نازل شد و بصورت بوزينه مسخ شدند و سه روز زنده مانده و سپس هلاک گرديدند و کونوا امر تکويني و بمعني جعل و خلق است و قردة جمع قرد بمعني بوزينه است و اينکه حيوان جزو مسوخ است و مسوخ بنا بر خبري که در سفينه از حضرت صادق عليه السّلام روايت نموده سيزده‌اند «
2» الفيل و الدّب و الارنب و العقرب و الضّب و العنکبوت و الدعموص و الجري و الوطواط و القرد و الخنزير و الزهرة و السهيل»«
1- سورة الاعراف آيه 164
2- الدعموص کرمي است سياه که در گودالهاي آب هنگام فرو رفتن آب پيدا ميشود و جري بکسر جيم و تشديد راء و ياء نوعي از ماهي است دراز و املس که پولک ندارد و وطواط بمعني خفاف است و بمعني خطاف (پرستوک) است و مراد از زهره و سهيل دو حيوان دريايي است که بنام اينکه دو ستاره ناميده شده‌اند.
جلد 2 - صفحه 53
و مرحوم مجلسي در مجلد 14 بحار صفحه 787 فرموده:
«ان‌ّ المسوخ ثلاثون صنفا علي ما يحصل من الاخبار و هي «ما ذکر بزيادة» الوزغ و العظاية و الکلب و الطاوس و الزنبور و البعوض و الخفاش و الفار و القملة و العنقاء و القنفذ و الحيّة و الخنفساء و الزمير و المار ماهي و الوبر و الورک، لکن يرجع بعضها الي بعض»«1» و از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت ميکند که فرموده «
ان‌ّ اللّه مسخ سبعمائة امّة عصوا الاوصياء بعد الرسل».
و اينکه حيوانات را مسوخ گفته‌اند براي اينکه امتهايي که مسخ شدند بصورت اينها مسخ شده‌اند نه اينکه اينکه حيوانات از آنها باشند و خداوند کساني را که مسخ مينمود از روي غضب و عذاب بود و سه روز بيشتر زنده نمي‌ماندند و اما مسئله تناسخ و اقوال طوائف چهارگانه آنها را ما در مجلد سوم کلم الطيب صفحه 44- 47 عنوان نموده و بطلان آن را بيان نموده‌ايم بآنجا مراجعه شود و خاسئين بمعني باعدين و مبعدين و خسأ قريب المعني با رجم است.