تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قالَتْ رُسُلُهُمْ أَ فِي اللَّهِ شَکٌّ فاطِرِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ يَدْعُوکُمْ لِيَغْفِرَ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ وَ يُؤَخِّرَکُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى قالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا تُرِيدُونَ أَنْ تَصُدُّونا عَمَّا کانَ يَعْبُدُ آباؤُنا فَأْتُونا بِسُلْطانٍ مُبِينٍ «10»
قالَتْ رُسُلُهُمْ: گفتند انبياى ايشان در جواب آنها. أَ فِي اللَّهِ شَکٌ: آيا در وجود خداى تعالى شکى هست، يعنى از کثرت ادله و براهين بر وجود ذات احديت سبحانى، شک را مجال نمانده. فاطِرِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ: آفريننده آسمانها و زمينها است.
تبصره: شخص عاقل به تفکر در آيات عالم آفاق و انفس، هرآينه حکم نمايد بوجود آفريدگار، زيرا آنچه در اقليم وجود يافت شود رشحه‌اى از رشحات فيض الهى و قطره‌اى است از درياى بى‌منتهاى رحمت سبحانى، و از اوج عالم مجردات تا حضيض منزل ماديات را اگر سير کنى، بجز صنع او نبينى، و از ثرى تا ثريا بجز قدرت او نيابى، در هر ذره‌اى از ذرات عالم وجود که بنگرى، قدرت خالق را مشاهده کنى.
دل هر ذره را که بشکافى
آفتابيش در ميان بينى
اگر جميع عقلاى عالم و حکماى بنى آدم از بدو خلقت تا قيام قيامت، دامن همت بر ميان زنند که انواع حکمت و غرائب عظمت پروردگار را دريابند، هر آينه به عشرى از اعشار آن نخواهند رسيد، بنابراين چگونه کسى را شکى
جلد 7 - صفحه 25
خواهد بود.
يَدْعُوکُمْ: مى‌خواند شما را به توسط انبياء و کتب خود به ايمان و طاعت. لِيَغْفِرَ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ: تا بيامرزد شما را چون ايمان آريد بعضى از گناهان شما را، مراد حقوق خدا باشد نه حقوق مردم، زيرا اسلام آنها را برندارد. يا بيامرزد بعض گناهان شما را که غير شرک باشد. يا بيامرزد بعض گناهان شما را که حقوق اللّه باشد به اطاعت و توبه، و لکن حق الناس محتاج به اداء و تدارک و اصلاح خواهد بود.
کافى شريف «1»- از حضرت باقر عليه السّلام قال الظّلم ثلثة ظلم يغفره اللّه و ظلم لا يغفره اللّه و ظلم لا يدعه اللّه فامّا الظّلم الّذى لا يغفره فالشّرک و امّا الظّلم الّذى يغفره فظلم الرّجل نفسه فيما بينه و بين اللّه و امّا الظّلم الّذى لا يدعه فالمداينة بين العباد.
فرمود: ظلم سه قسم است: ظلمى که مى‌آمرزد خداوند تعالى آن را، و ظلمى که نيامرزد آن را، و ظلمى که وانگذارد آن را. اما ظلمى که نيامرزد آن را، شرک به خدا باشد که به اين حال از دنيا رود. اما ظلمى که ممکن است بيامرزد آن را، ظلم به نفس باشد ميان بنده و خدا در نافرمانى (مشرک و عاصى به اعتبار آنکه وضع کفر و معصيت در محل ايمان و طاعت نموده‌اند ظالم اطلاق شده، زيرا ظلم وضع شيئى است در غير محل). و اما ظلمى که وانگذارد مکافات آن را، ظلم در معامله بين مردم که حق الناس باشد.
نکته: قوله (لِيَغْفِرَ لَکُمْ مِنْ ذُنُوبِکُمْ) در ايراد (من) در خطاب کفار و عدم ايراد آن در خطاب مؤمنين در جميع قرآن به جهت تفرقه بين خطابين است و مى‌تواند بود که چون در کفار مراد به مغفرت گناهانى است که مترتب بر ايمان ايشان است، و در مؤمنين مغفرت در حالات ايمان است که باعث طاعت و تجنب از معصيت باشد، پس شامل خروج از مظالم نيز بوده باشد از اين جهت
«1» اصول کافى جلد 2 صحفه 331 باب الظلم.
جلد 7 - صفحه 26
اينجا ذکر لفظ (من) فرموده:
خلاصه، پيغمبران به امتان خود مى‌گفتند: ايمان آريد تا حق تعالى گناهان شما را بيامرزد. وَ يُؤَخِّرَکُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى: و تأخير اندازد شما و مهلت دهد تا وقت نام برده شده که آخر عمر و رسيدن مرگ شما باشد. پس از تبليغ رسولان و دعوت به آمرزش رحمان، قالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا: گفتند امتان در جواب آنان، نيستيد شما مگر آدمى مثل ما در صورت و هيئت، و هيچ فضلى نيست براى شما در ظاهر نسبت به ما، پس چرا شما مخصوصيد به نبوت از ميان ما، و اگر خدا خواستى که پيغمبرى فرستد به آدميان، از جنسى فرستادى که افضل از بشر باشد. تُرِيدُونَ أَنْ تَصُدُّونا: مى‌خواهيد اينکه بازداريد ما را به دعوى پيغمبرى. عَمَّا کانَ يَعْبُدُ آباؤُنا: از آنچه بودند که مى‌پرستيدند پدران ما از اصنام. فَأْتُونا بِسُلْطانٍ مُبِينٍ: پس بياوريد ما را به حجتى روشن بر صحت دعوى خود، يا بر استحقاق بر فضيلت نبوت و مزيت رسالت. سه شبهه در مقابل دعوت رسولان وارد ساختند: 1- شبهه بشريت آنان به اعتقاد اينکه افراد انسان تمام متساويند در کليّه جهات، پس محال است برسد تفاوت را به حدى که مقام نبوت را دارا شود با اشتراک کل در ضروريات بشريه از خوردن و آشاميدن. 2- تمسک به طريقه تقليد آباء خود در پرستش و ستايش بتان 3- انکار ايشان دلالت معجزه را بر صدق دعوى، و به زعم خود معجزات را از جنس امور عاديه دانسته، لذا از عناد لجاج، اقتراح معجزات ديگر مى‌کردند مانند معاندان زمان پيغمبر ما صلّى اللّه عليه و آله و سلّم تنبيه: آيه شريفه دليل است بر آنکه خداى تعالى نسبت به بندگان اراده نفرموده کفر و شرک و عصيان را، بلکه مريد ايمان و توحيد و طاعت است؛ و بعث انبياء، محض لطف و رحمت و انعام است بر بندگان تا ايمان آرند و اطاعت کنند و از شرک و عصيان دورى جويند، زيرا مى‌فرمايد (يَدْعُوکُمْ لِيَغْفِرَ لَکُمْ) دعوت فرمايد شما را به توسط انبيا به ايمان براى اينکه بيامرزد شما را، پس ايمان را مريد، و کفران را کاره باشد؛ و آيات ديگر نيز مصدق باشد از
جلد 7 - صفحه 27
جمله (وَ لا يَرْضى لِعِبادِهِ الْکُفْرَ) «1» و قوله (وَ مَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعِبادِ) «2» و غيره.