تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ ما لَنا أَلاَّ نَتَوَکَّلَ عَلَى اللَّهِ وَ قَدْ هَدانا سُبُلَنا وَ لَنَصْبِرَنَّ عَلى ما آذَيْتُمُونا وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ «12»
وَ ما لَنا أَلَّا نَتَوَکَّلَ عَلَى اللَّهِ: و چيست ما را، يعنى چه داريم در آنکه توکل ننمائيم بر خداى تعالى. وَ قَدْ هَدانا سُبُلَنا: و حال آنکه بتحقيق راه نموده است ما را به راههاى راست، يعنى راهى که بدان مى‌شناسيم او را و مى‌دانيم که زمام کليّه امور در تحت قدرت و اختيار الهى، و از فرمان سبحانى هيچ چيز بيرون نيست. وَ لَنَصْبِرَنَّ عَلى ما آذَيْتُمُونا: و هرآينه به خدا قسم که صبر خواهيم نمود بر آنچه ايذاء و اذيت مى‌رسانند ما را از تکذيب و مخالفت و ضديت. وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَکَّلِ الْمُتَوَکِّلُونَ: و بر خداوند متعال نه بر غير او بايد که ثابت باشند توکل‌کنندگان، و بر توکل راسخ باشند در آنچه به ايشان
جلد 7 - صفحه 29
مى‌رسد.
بيان: علماء معانى در وجه تکرار فرموده‌اند که: اول براى احداث توکل، و ثانى براى سعى در ابقا و دوام آن. يا آنکه اول راجع به ايشان، يعنى آنانکه طلب معجزه نمايند واجب است اينکه توکل نمايند در حصول آن نه بر ما، پس اگر بخواهند خدا، ظاهر فرمايد، و اگر نخواهد، ظاهر ننمايد. و دوم راجع به انبياء است در دفع شر کفار از ايشان.
تنبيه: يکى از صفات پسنديده، توکل است، و آن عبارت است از اعتماد و اطمينان دل بنده در جميع امور بر خداوند عالميان و حواله کردن همه کارهاى خود را به پروردگار و بيزار شدن از هر حول و قوه‌اى. و حصول توکل موقوف است بر اعتقاد جازم به اينکه هيچ حول و قوه‌اى نيست مگر بواسطه او، و هيچکس را جز او قدرت بر امرى نيست، تمام علم و قدرت بر کفايت امور بندگان از جانب او است؛ پس بنابراين البته اعتماد به خدا نموده التفات به غير نکند. چون اين مقام حاصل شد، ثمرات نائل شود و احاديث بسيار در آن وارد شده:
1- در بحار الانوار «1» در حديثى- حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از جبرئيل سؤال نمايد توکل چيست، جبرئيل گويد: العلم بانّ المخلوق لا يضرّ و لا ينفع و لا يعطى و لا يمنع و استعمال الياس من الخلق فاذا کان العبد کذلک لم يعمل لاحد سوى اللّه و لم يرج و لم يخف سوى اللّه و لم يطمع فى احد سوى اللّه فهذا هو الّتوکّل.
علم به اينکه مخلوق ضرر نرساند، و نفع ندهد، و عطا نکند، و منع ننمايد، و نااميدى از خلق؛ پس وقتى بنده چنين شد عمل نکند براى هيچکس سواى خدا، و اميد ندارد و نترسد غير خدا، و طمع نکند غير خدا، اينست توکّل.
2- حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم شب معراج سؤال نمود «2» پروردگارا: کدام اعمال افضل است؟ فرمود: نيست چيزى نزد من افضل از
«1» بحار الانوار، جلد 71، صفحه 138، حديث 23.
«2» ارشاد القلوب ديلمى، جزء اوّل، باب 54.
جلد 7 - صفحه 30
توکل و رضا به آنچه قسمت نمودم.
3- از حضرت رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مروى است که «1» هر که به خدا منقطع شود و امر خود را به او واگذارد، خداى تعالى او را از هر امرى کفايت فرمايد و روزى او را از جائى رساند که به گمان او نرسد، و هر که به دنيا منقطع شود حق سبحانه او را به دنيا وا مى‌گذارد. و اخبار معتبره در اين قسمت بسيار است.
خاتمه: در مجمع «2»- ابو الدرداء روايت نموده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود: هر که در شب از «کک» متأذى شود، بايد قدحى از آب پر کند و هفت مرتبه آيه «وَ ما لَنا أَلَّا نَتَوَکَّلَ عَلَى اللَّهِ» را تا آخر بر آن بخواند و آن را در حوالى فراش خود بپاشد، آن شب ايمن باشد از اذيت.