تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يَتَجَرَّعُهُ وَ لا يَکادُ يُسِيغُهُ وَ يَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ کُلِّ مَکانٍ وَ ما هُوَ بِمَيِّتٍ وَ مِنْ وَرائِهِ عَذابٌ غَلِيظٌ «17»
يَتَجَرَّعُهُ: و به زحمت و مشقت تمام جرعه جرعه مى‌خورند آن را، وَ لا يَکادُ يُسِيغُهُ: و ممکن نيست به گلو فرو برد از غايت تلخى و گنديدگى، بلکه در گلو منقض شود و فرو شکند، و هميشه به آن عذاب گرفتار باشد.
تفسير رازى «2» و مجمع «3»: أبو أمامة از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت
«1» نهج البلاغه، خطبه 118.
«2» تفسير أبو الفتوح رازى، جلد 6، صفحه 121.
«3» مجمع البيان، جلد 3، صفحه 308.
جلد 7 - صفحه 35
نموده که: صديد شربتى باشد که چون نزديک صورت برند، گوشت و پوست روى و سرش پخته شود، و چون باز خورد امعايش پاره پاره شده از زيرش بيرون آيد.
وَ يَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ کُلِّ مَکانٍ: و بيايد بدو آلام و شدايد مرگ از هر جانبى از جوانب او، يعنى احاطه کرده باشد به همه اطراف او اسباب عذاب و شدايد عقاب، يا از هر موضعى از بدن او، يا از بيخ مويها و انگشتان او و شدايد مرگ او را فرا گيرد. وَ ما هُوَ بِمَيِّتٍ: و نباشد او مرده، يعنى مردنى که بياسايد و از اين عذاب خلاص شود. در عين المعانى آورده که روح او در حنجره مانده، نه بيرون آيد و نه به تن باز گردد تا زنده باشد. بلکه به حکم (لا يَمُوتُ فِيها وَ لا يَحْيى)* «1» ميان مردگى و زندگى باشد. و نزد بعضى هر گاه بميرد باز او را زنده گرداند، لکن اصح آن است که موت در قيامت نباشد. وَ مِنْ وَرائِهِ عَذابٌ غَلِيظٌ: و از پس او است با وجود چنين محنتى عذابى سخت، يعنى بدتر و آن چنان باشد که آنا فانا عذابش سخت‌تر از قبل آن بوده باشد.
عياشى «2» از حضرت صادق از پدر بزرگوارش از جد بزرگوارش عليهم السّلام فرمود: اهل جهنم وقتى جوش بيايد زقوم و ضريع در شکم آنان مثل جوشيدن آب جوش شديد الحرارة، سؤال کنند آب را، پس بياورند ايشان را به آب غساق و صديد، از ناچارى جرعه جرعه نوشند، و ممکن نيست فرو برند آن را از شدت تلخى و گنديدگى، و بيايد آلام و شدايد مرگ به سبب احاطه عذاب به همه اطراف، و نباشد مرده تا خلاص شود، و از پس او عذابى است غليظ که حميم باشد که جوش خورده به آن جهنم از زمانى که خلق شده مانند سرب گداخته بريان کند صورت‌ها را، بد شرابى است و بد تکيه‌گاهى است. نعوذ باللّه من عذاب جهنم.
«1» سوره طه آيه 74.
«2» عيّاشى، جلد 2، صفحه 223.
جلد 7 - صفحه 36