تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
مَثَلُ الَّذِينَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمالُهُمْ کَرَمادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عاصِفٍ لا يَقْدِرُونَ مِمَّا کَسَبُوا عَلى شَيْ‌ءٍ ذلِکَ هُوَ الضَّلالُ الْبَعِيدُ «18»
چون حق تعالى ذکر فرمود انواع عذاب کفار را در آيه متقدمه، در اين آيه بيان فرمايد که اعمال آنها بتمامه ضايع و باطل است و منتفع نشوند به چيزى از آن، در اين هنگام کمال حسرت آنها حاصل آيد، زيرا در قيامت نيابند مگر عقاب شديد را، و به طريق ضرب المثل آن را حسى فرمايد:
مَثَلُ الَّذِينَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ: از آنچه تلاوت مى‌شود بر تو، صفت غريبه آنان است که کافر شدند به پروردگار خود، و آن صفت غريبه اين است که:
أَعْمالُهُمْ کَرَمادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عاصِفٍ: کارهاى نيک ايشان مانند خاکسترى است که سخت بگذرد به او باد در روزى که سخت باشد باد.
عصوف، اشتداد باد است، و زمان را به آن وصف کردن، غايت مبالغه است.
ملخص معنى آن که: عملهاى کفار که در صورت خير نمايد از قبيل صله رحم و احسان و صدقه و برّ بوالدين و مهماندارى و غير آن از خيرات، مانند توده خاکسترى باشد که باد شديد بر آن وزد و به هوا برده در اطراف پراکنده سازد که هيچکس بر جمع کردن آن قادر نيست و از آن نفع نگيرد، همچنين کفر، ابطال و حبط و محو نموده، به حيثيتى که از آن خبر و اثرى نيست؛ و در روز قيامت، لا يَقْدِرُونَ مِمَّا کَسَبُوا عَلى شَيْ‌ءٍ: قادر نباشند کافران از آنچه کرده‌اند در دنيا بر چيزى، و هباء منثور گشته، مطلقا اثرى از ثواب پيدا نباشد، زيرا اعمال آنها را بر وفق قربت و رضاى الهى نبوده تا ثوابى بر آن مترتب شود.
قول ديگر در معنى آيه آنکه: مثل اعمال آنان که انکار نمودند ذات احديت الهى را با ظهور ادلّه آفاقيه و انفسيه و به ستايش و پرستش غير، مشغول و
جلد 7 - صفحه 37
مشتهات نفسانى را خير دانسته، مدت مديد عمر شريف را در آن صرف نموده به زعم انتفاع از آن و عاقبت مانند توده خاکسترى است که باد شديد آن را متفرق سازد به قسمى که هيچ اثرى از آن نباشد، همچنين اعمال کفره در قيامت اثرى که گمان داشتند نابود، بلکه وبال و خسران براى آنها باقى باشد. ذلِکَ هُوَ الضَّلالُ الْبَعِيدُ: آن گمراهى، يا گمان ايشان که نيکى نموده‌اند او است گمراهى در غايت دورى از حق؛ و مثل اين است قوله تعالى (وَ قَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً) «1» اعمال کفار گرچه به ظاهر حصولى هست به حکم وقوع، و استحقاق آن را محصول نباشد از ثواب.
تبصره: آيه شريفه دليل است بر بطلان قول مجبره، زيرا اضافه عمل به ايشان نموده، پس کاشف است از آنکه صدور افعال از بندگان است. و بعلاوه اگر مختار در فعل و ترک نباشند، هر آينه عقاب آنها لغو، و از خداوند حکيم محال است.