اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَ لَم تَرَ أَن‌َّ اللّه‌َ خَلَق‌َ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ بِالحَق‌ِّ إِن يَشَأ يُذهِبکُم وَ يَأت‌ِ بِخَلق‌ٍ جَدِيدٍ «19»
آيا نمي‌بيني اينکه خداوند تبارک و تعالي خلق فرمود آسمانها و زمين را بحق درست و بجا اگر مشيتش تعلق بگيرد ميبرد شما را و ميآورد بخلق تازه‌اي أَ لَم تَرَ و لو خطاب بپيغمبر است لکن مراد جميع است و استفهام تقريري است که البته مي‌بيني أَن‌َّ اللّه‌َ خَلَق‌َ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ بِالحَق‌ِّ که تمام از روي حکمت و مصلحت است خداوند کار قبيح و لغو محال است از او صادر شود تمام کارهاي او حسن است و اينکه معناي عدل است چون افعال کليه از شش قسم خارج نيست: حسن صرف، حسن مطلق، قبيح صرف. قبيح مطلق، لغو صرف، لغو مطلق حسن صرف آنست که مصلحت و فائده داشته باشد و هيچگونه مفسده در او نباشد. حسن مطلق اينکه مصلحت دارد و لکن خالي از مفسده هم نيست لکن مصلحت آن غالب بر مفسده آنست. قبيح صرف اينکه مفسده دارد و هيچگونه فائده و مصلحتي در او نيست. قبيح مطلق اينکه فائده هم دارد لکن مفسده او غالب بر مصلحت او است. لغو صرف اينکه هيچگونه مصلحتي يا مفسده‌اي در او نيست. لغو مطلق هم مصلحت دارد هم مفسده و هر دو مساوي هستند.
معناي عدل اينست که خداوند فعل قبيح و لغو محال است از او صادر شود چه صرف و چه مطلق و تمام کارهاي او حسن است چه صرف و چه مطلق و اشاعره که منکر عدل هستند اصلا حسن و قبح عقلي را منکر هستند و ميگويند أَن‌َّ اللّه‌َ عَلي کُل‌ِّ شَي‌ءٍ قَدِيرٌ.
جواب آنها اينکه حسن و قبح عقلي را حتي طفل شيرخوار درک ميکند اگر در صورتش تبسم کرديم متبسم ميشود اگر رو ترش کردي جز ميزند حتي
جلد 11 - صفحه 377
سک درک ميکند اگر استخواني يا ناني نزد او انداختي دم حرکت ميدهد اگر سنگي انداختي پارس ميکند.
و اما مسئله قدرت فرق است بين توانستن و بين نکردن خداوند ميتواند لکن نميکند چنانچه معصوم قدرت بر معصيت دارد لکن محال است از او صادر شود و نظائر بسيار داريم جناب عالي ميتوانيد لخت مکشوفا در بازار بيائيد لکن محال است چنين کني، جميع مخلوقات الهي علوي و سفلي از روي حکمت و مصلحت است چه ما درک کنيم يا نکنيم و تمام حق است.
إِن يَشَأ يُذهِبکُم وَ يَأت‌ِ بِخَلق‌ٍ جَدِيدٍ مشيت او تابع حکم و مصالح است بسا مصلحت اقتضاء ميکند اعدام را و بسا ايجاد را هر دو بجا و بموقع است (آنچه آن خسرو کند شيرين بود).