تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ آتاکُمْ مِنْ کُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ کَفَّارٌ (34)
وَ آتاکُمْ مِنْ کُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ: و عطا فرمود شما را از هرچه که خواستيد از او، يعنى حق تعالى به سؤال شما همه چيز را که مفسده نداشت نه در دين و نه در دنيا و مخالف حکمت و مصلحت نبود، به شما مرحمت فرمود؛ پس هر که از درگاه احديت، عاقبت خواست يا طلب دولت يا عزت يا ولد يا نجات يا وسعت و ساير مطالب را نمود، به حاجتش رسانيد، مادامى که مخلّ حکمت مصلحت نبود به شما عطا فرمود و کلمه «من» تبعيضيّه دال است بر اين، زيرا معنى آنکه بعض از آنچه سؤال کرديد از او به شما ارزانى فرمايد نه مطلقا، به جهت فقدان شرايط اجابت بر آنکه موافق مصلحت و عدم مفسده باشد؛ يا مراد هر چيزى باشد که سزاوار سؤال است به جهت احتياج مردمان، خواه سؤال کنند يا نکنند. حاصل: هر چه ما يحتاج شما بود خواسته و نخواسته به شما عطا فرمود. يا اکتفا به يکى شده مانند قوله (سَرابِيلَ تَقِيکُمُ الْحَرَّ) «1» وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ: و اگر خواهيد شماره کنيد نعمت خداى را که به فضل و کرم و احسان به شما مرحمت فرموده. لا تُحْصُوها: شماره نتوانيد نمود آن را و قدرت بر احصاء انواع آن نخواهيد داشت.
تنبيه: اين مطلب محقق است که معرفت و علم انسانى به نعمتهاى الهى ممتنع، پس لازم باشد تأمل در يک چيز تا بشناسد عجز خود را از آن. و براى نمونه لقمه را که تناول کند تعقل نمايد به آنچه در ما قبل و ما بعد آن است، زيرا لقمه نان کامل نگردد مگر آنکه عالم بالکليّه قائم باشد بر وجه اتم در تحت
«1» سوره نحل آيه 81.
جلد 7 - صفحه 59
قدرت صانع حکيم، چه گندم روئيده نشود مگر به معونت فصول اربعه و ترکيب طبايع و ظهور باد و باران، و حصول اينها منوط است به نظام عالم شمسى و دوران افلاک و اتصال بعض کواکب به بعض ديگر بر وجوه مخصوصه در حرکات و کيفيات جهات در سرعت و بطى؛ پس گندم را آلاتى بايد براى آرد و نان، آن حصولش به ايجاد آهن و ترتب آلات جديديه که اصلاح آن به آلات ديگر حديديه اوليه؛ و تأمل نما بعد از اين آلات، اجتماع عناصر اربعه، تا ممکن شود طبخ نان از آرد. و اما نظر در آنچه بعد از حدوث آن است تأمل نما در ترکيب بدن انسان که خداى تعالى خلق فرمود اين ابدان را به کيفيت خاصه و ايجاد اعضاء و قواى متعدده تا ممکن شود انتفاع به اين لقمه، و ميسر نيست معرفت آن مگر معرفت تشريح و طب که عقولى را متحير گرداند، پس ظاهر شد به براهين واضحه فرمايش خداوند عزّ و جلّ (وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها). نعم ما قيل:
ابر و باد و مه و خورشيد و فلک در کارند
تا تو نانى به کف آرى و به غفلت نخورى
همه از بهر تو سرگشته و فرمان بردار
شرط انصاف نباشد که تو فرمان نبرى
صفات کمال و شرح انوار جمال آن سرور از حيّز تصوّر و تخيّل بيرون است و از اندازه تفکر و تأمل، افزون. إِنَّ الْإِنْسانَ لَظَلُومٌ کَفَّارٌ: بدرستى که آدمى بسيار ستمکار سخت ناسپاسى است، ظلم مى‌کند بر نعمت به ترک شکرگزارى، و کفران مى‌ورزد در حق منعم حقيقى. يا ظلوم است بر نفس خود که در محنت جزع مى‌کند، کفار است که در نعمت بخل مى‌ورزد و در خير نمى‌گشايد. بنابراين بايد انسان در نعمت شکر گزارد، و در محنت بردبار باشد تا رضاى حق را دريابد.