تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَ اجْنُبْنِي وَ بَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ (35)
جلد 7 - صفحه 60
بعد از نهى از عبادت اصنام و اثبات پرستش منان، فرمايد آنچه را که حضرت ابراهيم عليه السّلام بر آن بوده از تشدد در انکار عبادت اصنام و دعا بر حفظ از آن:
وَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ: و ياد بياور زمانى را که گفت حضرت ابراهيم عليه السّلام در مناجات. رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً: اى پروردگار من، قرار ده اين شهر مکه را ايمن از مخاوف و مکاره تا آنکه گرگ و ميش و کبوتر و باز با يکديگر باشند و اگر کسى خوفى داشته باشد چون به آنجا پناه برد در امان و ضررى به او نرسانند. حق تعالى دعاى او را اجابت گردانيد و حرم کعبه را مأمن قرار داد بر وجهى که اگر کسى قاتل پدر خود را در آنجا ببيند، نتواند تعرضى به او رساند، و وحوش و طيور آن آسايش دارند در کمال راحتى. فرق ميان اين آيه و آيه (اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً) «1» آنکه مراد از آيه ثانيه آن است که حق تعالى آن را از جمله بلاد آمنه گردانيد، و به آيه اولى آن که: خوف را از آن زايل گردانيده و آن را محل امن و امان قرار داده کأنّه قال (هو بلد مخوف فاجعله آمنا).
وَ اجْنُبْنِي وَ بَنِيَ: و دور گردان مرا و فرزندان مرا. أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ: از اين که پرستش کنيم بتان را، يعنى لطف فرما که نزد آن عبادت اصنام اجتناب کنيم و بر آن مستدام باشيم.
در احتجاج «2» از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام روايت نموده: چون حضرت ابراهيم عليه السّلام فهميد از فرمايش الهى (لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ) «3»
«1» سوره بقره آيه 126.
«2» تفسير نورالثقلين، جلد 2، صفحه 546، حديث 97 (به نقل از احتجاج)
«3» سوره بقره آيه 124.
جلد 7 - صفحه 61
عهد امامت به ظالمين نمى‌رسد و مشرکين هم ظالم مى‌باشند چنانچه فرموده (إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ) «1» و دانست که عبده اصنام مشرک و لايق امامت نيستند، پس عرض کرد: خدايا، دور فرما مرا و اولاد مرا از آنکه عبادت اصنام نمائيم. پس هر که عبادت اصنام نمايد، لايق امامت نيست.
و در امالى «2» از حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم قريب به همين مضمون روايت نموده، و در آخرش فرمود: تا منتهى شد دعوت به من و به برادرم على عليه السّلام و هيچيک بت نپرستيديم، پس مرا پيغمبر نمود و على را وصى.
صاحب مجمع «3» فرمايد: چون دعاى انبياء مردود نمى‌شود و لا محاله مستجاب مى‌شود، بنابراين سؤال آن حضرت مخصوص است به کسانى که علم الهى تعلق گرفته که مؤمن باشند و غير ذات الهى را پرستش نکنند، و خداوند سبحان ابراهيم عليه السّلام را اذن فرموده باشد که دعا کند در حق ايشان، پس آن حضرت دعا نموده و دعايش مستجاب شده.
تنبيه: در تنزيه الانبياء سيد مرتضى قدس اللّه سره فرمايد: اگر مخالف، اعتراض کند که به مذهب شما دعاى انبياء مستجاب مى‌شود و ابراهيم عليه السّلام دعا نمود (وَ اجْنُبْنِي وَ بَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ) با اين حال بسيارى از فرزندان او بت‌پرست بودند و کريمه (رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاةِ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِي) نيز مناقض قول شما باشد؟
جواب آنکه: مفسران اين آيه را حمل نموده‌اند بر خصوص نه بر عموم، و آن شامل کسانى است که در علم الهى مؤمن باشند و پرستش اصنام نکنند تا دعايش مستجاب بوده باشد و بيان نموده‌اند که عدول از ظاهر آيه يعنى عموم به خصوص به دلائل عقليه و نقليه واجب است، پس اينجا حمل آيه بر خصوص
«1» مجمع البيان، جلد 3، صفحه 318.
«2» سوره لقمان آيه 13.
«3» سوره ابراهيم آيه 40.
جلد 7 - صفحه 62
واجب باشد و قوله (رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاةِ) دافع شبهه است به جواب مذکور؛ چه (من) تبعيضيه مقتضى خصوص است و در ميان ذريه او بسيار کس اقامه نماز نموده، به وحدانيت الهى معترف بودند.