تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ إِذْ قالَ إِبْراهِيمُ رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً وَ اجْنُبْنِي وَ بَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ (35) رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ کَثِيراً مِنَ النَّاسِ فَمَنْ تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي وَ مَنْ عَصانِي فَإِنَّکَ غَفُورٌ رَحِيمٌ (36) رَبَّنا إِنِّي أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَشْکُرُونَ (37) رَبَّنا إِنَّکَ تَعْلَمُ ما نُخْفِي وَ ما نُعْلِنُ وَ ما يَخْفى عَلَى اللَّهِ مِنْ شَيْ‌ءٍ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ (38) الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْکِبَرِ إِسْماعِيلَ وَ إِسْحاقَ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعاءِ (39)
رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاةِ وَ مِنْ ذُرِّيَّتِي رَبَّنا وَ تَقَبَّلْ دُعاءِ (40) رَبَّنَا اغْفِرْ لِي وَ لِوالِدَيَّ وَ لِلْمُؤْمِنِينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسابُ (41)
ترجمه
و ياد کن وقتى را که گفت ابراهيم پروردگار من بگردان اين شهر را ايمن و دور دار مرا و فرزندانم را از آنکه بپرستيم بتان را
پروردگار من همانا آنها گمراه کردند بسيارى از مردم را پس هر کس پيروى کرد مرا پس همانا او از من است و هر کس نافرمانى کرد مرا پس همانا تو آمرزنده مهربانى
پروردگار ما همانا من سکونت دادم بعضى از فرزندانم را در دامنه کوهى غير داراى زراعت نزد خانه تو که حرام شده است هتک آن پروردگار ما تا بر پا دارند نماز را پس بگردان دلهائى از مردم را که بشتابند با شوق بسوى ايشان و روزى ده آنها را از ميوه‌ها باشد که ايشان شکر گذارى کنند
پروردگار ما همانا تو ميدانى آنچه پنهان ميداريم و آنچه آشکار ميکنيم و پوشيده نمى‌باشد بر خدا هيچ چيز در زمين و نه در آسمان
ستايش مر خداوندى را است که بخشيد بمن در پيرى اسمعيل و اسحق را همانا پروردگار من هر آينه شنونده دعا است
پروردگار من بگردان مرا بر پا دارنده نماز و از فرزندانم پروردگار من اجابت کن دعاء مرا
پروردگار ما بيامرز مرا و پدر و مادر مرا و مؤمنان را روز که بپا ميشود حساب..
تفسير
در ذيل اين آيه در سوره بقره حديثى از حضرت رضا عليه السّلام نقل شده و گفته‌اند جهت آنکه اينجا رب اجعل هذا البلد فرموده و آنجا رب اجعل هذا بلدا آنستکه نکره وقتى مکرّر شود و اعاده گردد معرفه ميشود مانند قول خداوند فيها
جلد 3 صفحه 234
مصباح المصباح فى زجاجه الزّجاجة کانها کوکب درى و ايمن بودن شهر مکّه و حرم براى انسان و حيوان محتاج به بيان نيست و دعاء حضرت ابراهيم که خداوند بلطف خود فرزندان او را باز دارد از عبادت بتها يا بطور عموم است و بنابراين بايد ملتزم شد که فرزندان حقيقى آن حضرت عبادت بتها را ننمودند اگر چه بعضى از آنها قائل بودند بآنکه بتها شفعاء ايشانند چنانچه از روايت عيّاشى ره از امام صادق عليه السّلام استفاده ميشود نسبت باولاد حضرت اسمعيل که مقصود بدعاء بودند يا بنحو خصوص است و بنابراين بايد قائل شد بآنکه مراد حضرت آن فرزندانى بودند که بايد به نبوّت و امامت برسند و چون آنحضرت ميدانست که باين مقام نميرسد مگر کسيکه سجده در مقابل بت نکرده باشد از خدا طلب نمود که حفظ فرمايد بلطف خود قابليّت ايشانرا براى اين مقام و مؤيّد اين معنى است آنکه در دعاء ابتداء بنفس شريف خود فرمود با آنکه معصوم بود بعنايت الهى و اين معنى را در احتجاج از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده و در امالى از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بعلاوه آنکه پس منتهى شد دعاء آنحضرت بمن و برادرم على که من و او هرگز براى بتى سجده نکرديم پس خدا مرا برگزيد به پيغمبرى و على را وصى من قرار داد و اين معنى اقوى و اظهر و امتن است در هر حال چون پيغمبر الو العزم بوده بايد دعائش باجابت رسيده باشد لذا خداوند تمام انبياء بنى اسرائيل و خاتم پيغمبران و اوصياء او را از نسل آنحضرت بوجود آورد و تمام اولاد حضرت اسمعيل يا بسيارى از ايشانرا با آنکه ساکن مکّه بودند و در ميان اعراب بت پرست زندگى ميکردند از اين بليّه و ساير آفات نجات داد و نسبت اضلال به بتها بمناسبت آنستکه مردم بسبب آنها گمراه شدند مانند قول خداوند و غرّتهم الحيوة الدنيا و هر کس متابعت کند حضرت ابراهيم را در توحيد و ملّت و شريعت در تحت لواء و حمايت او خواهد بود و بمنزله اولاد بلکه پاره تن آنحضرت است و هر کس مخالفت نمايد و معصيت کند اختيارش با خدا است مى‌تواند او را بيامرزد و مشمول رحمت خود فرمايد اگر چه بتوفيق توبه از کفر باشد چنانچه هر کس از شيعيان که صالح و متقى باشد از اهل بيت محسوب خواهد شد بمقتضاى روايت عيّاشى ره از امام صادق عليه السّلام بلکه کسيکه دوست اين خانواده باشد از ايشان است بمقتضاى فرمايش امام باقر عليه السّلام که براى اثبات اين معنى تمسک باين قسمت از آيه شريفه
جلد 3 صفحه 235
فرموده‌اند و قمّى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که حضرت ابراهيم در شام اقامت داشت و چون حضرت اسمعيل از هاجر متولّد شد ساره بسيار غمگين گشت چون ابراهيم عليه السّلام از او اولاد نداشت و او حضرت را اذيّت ميکرد براى هاجر و غمگين مينمود لذا آنحضرت از اين پيش آمد بخداوند شکايت نمود و باو وحى شد که مثل زن مثل دنده کج است اگر آنرا بحال خود واگذارى از او بهره‌مند خواهى شد و اگر خواسته باشى راستش کنى مى‌شکنى آنرا پس امر فرمود او را که اسمعيل و مادرش را از شام خارج نمايد و او عرضه داشت پروردگارا کجا ببرم فرمود در حرم امن من و اوّل بقعه‌اى که خلق نمودم آنرا از زمين که مکّه است پس جبرئيل نازل شد با براق و حمل نمود ابراهيم و اسمعيل و هاجر را و هر وقت حضرت ابراهيم بموضع خوبى ميرسيد که درخت و نخل و زرع داشت از جبرئيل سؤال ميفرمود اينجا آنجاست و او عرض ميکرد خير تا رسيدند بمکّه پس در محلّ خانه کعبه فرود آورد ايشانرا ولى حضرت ابراهيم با ساره عهد کرده بود که از مرکب پياده نشود تا برگردد و در آنمکان درختى بود هاجر گليمى را که با خود آورده بود روى آندرخت انداخت و سايبانى براى خودشان تهيّه کرد پس چون حضرت ابراهيم آندو را واگذارد و خواست مراجعت کند نزد ساره هاجر عرض کرد اى ابراهيم چرا ما را در محلّيکه مونسى و آب و گياهى نيست گذاردى حضرت فرمود خداوندى که امر نمود مرا که شما را در اين مکان منزل دهم حاضر است نزد شما و مراجعت فرمود تا رسيد بکوهيکه در ذى طوى بود متوجّه بآنها شد و عرضه داشت ربّنا انّى اسکنت من ذريّتى تا آخر آيه و رفت و هاجر ماند و چون پاره‌اى از روز گذشت اسمعيل تشنه شد و طلب آب نمود و هاجر در آن وادى جائيکه حجّاج سعى ميکنند ايستاد و فرياد زد آيا در اين وادى انيسى براى ما هست ناگاه اسمعيل از نظر او غائب شد پس هاجر رفت بالاى کوه صفا و از ميان وادى سرابى بنظرش رسيد و بگمان آب بزير آمد و سعى کرد تا مروه و اسمعيل از نظرش غائب شد پس سرابى بنظرش در طرف صفا رسيد و متوجّه بآنجانب شد باز اسمعيل از نظرش غائب شد و بصفا بر آمد تا هفت مرتبه و در شوط هفتم که هاجر بالاى مروه بود باسماعيل نظر نمود ديد آب از زير پاى او جارى شده نشست و شن‌ها را دور آب جمع کرد و جلو آب را گرفت و نگذارد جارى شود و باين جهت آن چشمه را زمزم
جلد 3 صفحه 236
ناميدند و قبيله جرهم در ذى المجاز و عرفات منزل داشتند چون آب در مکّه پيدا شد پرندگان و چرندگان دور آب جمع شدند و آن قبيله هم از توجّه پرندگان بآن جانب متوجّه بمکّه شدند و در دنبال آنها آمدند ديدند زنى و بچه‌اى در آن وادى زير سايه درختى منزل نموده‌اند و آب براى آنها از زمين بيرون آمده بهاجر گفتند تو کيستى و کار تو و اين بچّه اينجا چيست او گفت من کنيز ابراهيم خليل الرّحمن و مادر اين پسر اويم که بامر خدا ما را اينجا منزل داده و استجازه نمودند از او که نزديک ايشان منزل نمايند و چون روز سوّم حضرت ابراهيم عليه السّلام بديدار ايشان آمد هاجر باو عرض کرد که قبيله جرهم اينجا آمدند و خواهش نمودند که نزديک ما منزل نمايند آيا اجازه ميفرمائى حضرت فرمود بلى و هاجر بآنها اجازه داد و آمدند نزديک ايشان چادرهاشان را زدند و منزل نمودند و هاجر و اسمعيل با آنها مأنوس شدند و حضرت ابراهيم مرتبه سوّم که آنجا آمد ديد مردم بسيارى در اطراف آنها جمع شده‌اند خوشحال و مسرور گرديد و عيّاشى از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که آن ذريّه مائيم و ما و اللّه بقيّه آن عترتيم و قمّى ره نيز اين معنى را از آنحضرت نقل نموده و در مجمع علاوه نموده که و دعاء حضرت ابراهيم عليه السّلام براى خصوص ما بود و اطلاق بيت با آنکه هنوز بنا نشده بود يا باعتبار بقاء اساس و پايه آن بود بعد از طوفان نوح يا باعتبار وجود آن در علم الهى و علم حضرت ابراهيم بآنکه بر پا خواهد شد بامر خدا و نيز عيّاشى ره از آنحضرت نقل نموده که مراد از افئدة من النّاس دلهاى تمام مردم نيست مراد دلهاى شيعيان است سزاوار است که حج کنند بيت را و تعظيم نمايند آنرا براى تعظيم خدا از آن و آنکه ملاقات نمايند ما را هر جا باشيم چون ما دلالت کنندگانيم براه خدا و در کافى از آنحضرت نقل نموده که اراده نفرموده است از تهوى اليهم بيت را والا ميفرمود اليه مراد از دعاء ابراهيم عليه السّلام و اللّه مائيم و در احتجاج از امير المؤمنين عليه السّلام و در بصائر از امام صادق عليه السّلام اين معنى تأکيد شده است و در جوامع از اهل بيت عليهم السلام تهوى بفتح و او نقل شده که قرائت فرموده‌اند يعنى و بگردان دلهائى را از مردم محب و مايل بسوى ايشان و قمّى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که مراد از ثمرات ميوه دلها است يعنى محبوب مردم گردان آنانرا تا بيايند بسوى ايشان و برگردند و در علل از آنحضرت نقل نموده است که آن ثمرات، ثمرات قلوب
جلد 3 صفحه 237
است و ظاهرا مراد بيان فرد خفى است و از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که ميوه‌ها حمل ميشود از آفاق بسوى ايشان و بتحقيق مستجاب فرمود خدا دعاى آنحضرت را بنحويکه يافت نميشود در بلاد شرق و غرب ميوه‌اى که يافت نشود در آن حتى آنکه نقل کرده‌اند يافت ميشود در آن در يکروز ميوه چهار فصل بهار و تابستان و پائيز و زمستان و عيّاشى ره از امام کاظم عليه السّلام نقل نموده که حضرت ابراهيم بعد از آنکه دعاء کرد بمضمون آيه شريفه خداوند باو وحى فرمود که برو بالاى کوه ابو قبيس و ندا کن در ميان مردم که اى گروه خلائق خدا امر نموده است شما را بحج اين خانه که در مکّه است با احرام، واجب است بر کسيکه استطاعت داشته باشد بحکم خدا پس خداوند رساند صوت ابراهيم عليه السّلام را که شنيدند اهل مشرق و مغرب عالم و ما بين آندو حتّى نطفه‌هائيکه در اصلاب مردان مقدّر فرموده بود خدا و آنچه در ارحام زنان مقدّر فرموده بود تا روز قيامت پس آنهنگام واجب شد حجّ بر تمام خلائق و لبّيک گفتن حاجّ در ايّام حج، اجابت نداء ابراهيم عليه السّلام است بحج در آنروز و چون معمولا عرض حال و حاجت بکسى ميشود که مطّلع از ضمائر و عالم باحوال نباشد و دعاء و طلب مناسب است از کسى شود که کرم و لطف و رحمتش اقتضاء عطاء بر وفق مصلحت نداشته باشد حضرت ابراهيم عليه السّلام بعد از عرض حال و دعاء دفع اين توهم را فرمود باين بيان که پروردگارا تو عالمى بسرّ و علانيه ما و چيزى از احوال و افعال و حوائج و آمال ما بر تو مخفى نيست و تو ارحم الرّاحمينى بر بندگان خود و دعاء و توسل ما براى اظهار بندگى و احتياج برحمت تو است و اينکه خودت فرمودى ما عرض حاجت کنيم و صبر ننمائيم از سؤال در پيشگاه اقدس تو در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که خداوند تعالى ميداند چيزيرا که ميخواهد بنده در وقتى که ميخواند او را ولى دوست دارد که عرض حوائج کنند نزد او پس وقتى خوانديد او را حاجت خود را ذکر نمائيد و علم ذاتى الهى احاطه دارد بيک نسبت بر تمام موجودات ارضيّه و سماويّه و هيچ چيز از او مخفى و پوشيده نبوده و نيست و نخواهد بود و از ابن عباس نقل شده که خداوند بحضرت ابراهيم عليه السّلام اسمعيل عليه السّلام را عطا فرمود در سن نود و نه سالگى و اسحق عليه السّلام را در سن يکصد و دوازده سالگى و اين بعد از آن بود که مأيوس شده بود بر حسب عادت از اولاد با آنکه از خداوند خواسته بود که باو خلف صالح
جلد 3 صفحه 238
عنايت فرمايد لذا حمد و شکر نعمت الهى را بجاى آورد و اعتراف فرمود بآنکه خداوند اجابت ميفرمايد دعاء بندگانرا اگر چه بطول انجامد تا مأيوس شوند و بنابراين سميع بمعناى مجيب است مانند سمع اللّه لمن حمده و پس از آن دعاء فرمود در باره خود و بعض ذريّه قابل خويش که موفق فرمايد خداوند ايشانرا باقامه نماز اعم از تهيّه وسائل و اسباب آن و بجا آوردن و مواظبت اوقات آن و آنکه قبول فرمايد از او عبادتش را يا اجابت فرمايد دعائش را و پس از آن طلب مغفرت نمود از براى خود و پدر و مادرش و اهل ايمان و اين دلالت دارد بر آنکه آندو مؤمن بودند چون طلب مغفرت براى کافر جائز نيست و عيّاشى ره از يکى از صادقين عليهما السّلام نقل نموده که مراد آدم و حواء است و لو لدىّ نيز قرائت شده است و در جوامع آنرا نسبت باهل بيت داده و در چند روايت اين قرائت تأکيد شده و فرموده‌اند مراد اسمعيل و اسحق عليهما السّلام است و در يک روايت تصريح شده که قرائت مشهوره که و لو الدى باشد از تصحيف کتّاب است و روز که بر پا ميشود حساب بندگان معلوم است که روز قيامت است و اللّه اعلم ..