تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلاً عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ إِنَّما يُؤَخِّرُهُمْ لِيَوْمٍ تَشْخَصُ فِيهِ الْأَبْصارُ (42) مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ لا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ وَ أَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ (43) وَ أَنْذِرِ النَّاسَ يَوْمَ يَأْتِيهِمُ الْعَذابُ فَيَقُولُ الَّذِينَ ظَلَمُوا رَبَّنا أَخِّرْنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ نُجِبْ دَعْوَتَکَ وَ نَتَّبِعِ الرُّسُلَ أَ وَ لَمْ تَکُونُوا أَقْسَمْتُمْ مِنْ قَبْلُ ما لَکُمْ مِنْ زَوالٍ (44) وَ سَکَنْتُمْ فِي مَساکِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَ تَبَيَّنَ لَکُمْ کَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ وَ ضَرَبْنا لَکُمُ الْأَمْثالَ (45)
ترجمه
و مپندار البتّه خدا را بيخبر از آنچه بجا مى‌آورند ستمکاران جز اين نيست که تأخير مى‌اندازد عذاب آنها را براى روزى که خيره ميشود در آن چشمها
شتابندگان ببالا دارندگان سرهاشان را بر نميگردد بسوى آنها ديدگانشان و دلهاشان تهى است
و بيم ده مردم را از روز که ميآيد آنها را عذاب پس ميگويند آنانکه ستم کردند پروردگار ما تأخير انداز عذاب ما را تا مدّتى نزديک اجابت ميکنيم دعوت تو را و متابعت مينمائيم پيغمبران را آيا نبوديد که سوگند ياد مينموديد پيش از اين که نيست براى شما زوالى
و ساکن شديد در مسکنهاى آنانکه ستم نمودند بر خودهاشان و ظاهر شد بر شما چگونه رفتار کرديم با ايشان و زديم براى شما مثل‌ها را..
جلد 3 صفحه 239
تفسير
خداوند متعال براى آنکه کفّار تصوّر نکنند تأخير عقاب آنها براى بى خبرى و غفلت خداوند است از حال و کار آنها و نيز تسليت خاطر ستم زدگان خطاب به پيغمبر خود فرموده ولى مقصود ديگرانند و ميفرمايد که گمان منما خداوند غافل است از اعمال ستمکاران بخويش و خلق جز اين نيست که تأخير مى‌اندازد عذاب آنها را براى روز که سر از قبرها بيرون ميآورند در حاليکه چشمهاى آنها گشاده و خيره است از هول و وحشت قيامت و شتابندگان و روى آورندگانند بصحراى محشر براى اجابت داعى الهى در حاليکه از شدّت بيم و هراس و حيرت سر بهوا راه مى‌پيمايند و قادر بر چشم بهمزدن نيستند و دلهاى آنها خالى و تهى از عقل و فهم و قوّت و جرئت است و قمّى ره فرموده يعنى دلهاشان پاره پاره باشد از خفقان و بنظر حقير اين تعبير بمنزله آنستکه در فارسى ميگويند دلهاشان آب شد يعنى بى‌تاب و قرار گرديد مقصود تشبيه بآب و هوا است در بى‌تابى و بى‌قرارى و بيم ده اى پيغمبر مردم را از روز قيامت که روز نزول عذاب است بر آنها پس ميگويند ستمکاران بر خويش و خلق از روى عجز پروردگارا ما را بدنيا برگردان و مدت کمى مهلت ده بما تا ما دعوت تو را بتوحيد و ساير معارف حقه اجابت نمائيم و بدستور انبياء عمل کنيم و خودمان را از استحقاق عذاب بيرون بياوريم و خطاب مستطاب الهى بآنها ميرسد که آيا شما نبوديد که از فرط جهالت و غرور قسم ميخورديد که ما بهمين حال باقى خواهيم ماند و حشر و نشر و حساب و عذابى نيست در صورتى که پيغمبران حجّت را بر شما تمام نموده بودند و قصص انبياء گذشته و امّتهاى آنها بتواتر براى شما نقل و ثابت شده بود که خداوند چگونه آنها را معذب فرمود با آنکه شما در اراضى و ديار آنها منزل و مسکن نموده بوديد و از مشاهده آثار باقيه در آن امکنه عارف باحوال آنها شده بوديد و ميدانستيد خداوند با آنها چه معامله‌اى فرمود با تمام اينها باز دست از کفر و نفاق و ظلم و شقاق برنداشتيد حال هم اگر بر گرديد بدنيا همانکه بوديد خواهيد بود ما براى تعليم و ارشاد و تنبيه و انذار شما از هيچ چيز فرو گذار نکرديم علاوه بر دليل و برهان حکاياتى نقل نموديم و مثلهائى زديم که شايد موجب اعتبار شما شود و شما چنان سرگرم بدنيا بوديد که هيچ اعتناء نداشتيد حال عمر دنيا تمام شد و اينجا دار آخرت است که باقى و برقرار خواهد بود.
جلد 3 صفحه 240