تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
رَبَّنا إِنِّي أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ تَهْوِي إِلَيْهِمْ وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ لَعَلَّهُمْ يَشْکُرُونَ (37)
رَبَّنا إِنِّي أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي: پروردگارا بدرستى که من ساکن گردانيدم بعضى از فرزندان خود را. به اتفاق مراد اسمعيل عليه السّلام است که بعد از تولد او از هاجر، در زمين شام ساره خاتون زوجه خليل گفت: من مى‌خواهم که پسر هاجر را ببرى به موضعى که دواب و آبادى نباشد. خليل متأمل، جبرئيل وحى آورد که هر چه ساره مى‌گويد بکن. پس ابراهيم عليه السّلام بر براق نشسته، هاجر و اسمعيل را سوار، به اندک زمانى از شام به زمين حرم آمد، و در وادى مکه بى‌انيس و رفيقى گذارد. عرض نمود:
پروردگارا، من ساکن نمودم ذريه خود را. بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ: به وادى که آب ندارد تا زراعت بتوان کرد. عِنْدَ بَيْتِکَ الْمُحَرَّمِ: نزديک خانه تو که حرام گردانيده شده است در آن صيد و قتال، يا حرام است تهاون و هتک آن و تعرض جبابره و غيره از امور محرمه، يا محرم، به معنى عظيم الحرمه، و مراد موضع خانه صراخ است که در زمان آدم عليه السّلام بوده، چه وقت دعاى ابراهيم خانه نبوده، و اضافه خانه به او تعظيم است؛ يا به جهت آنکه آن زمين در تحت
جلد 7 - صفحه 64
تصرف هيچکس نبوده و تسميه به بيت به سبب علم آن حضرت بود به آنکه در علم الهى گذشته که آنجا خانه و مطاف عالم شود؛ يا آنکه مى‌دانست پيش از اين خانه بوده. و به روايت صحيحه ثابت شده که آن خانه را وقت طوفان نوح به آسمان بردند. عياشى «1» از حضرت باقر عليه السّلام روايت نموده که: مائيم ايشان و مائيم بقيه آن ذريه. العياشى «2» و القمى «3» عنه عليه السّلام نحن و اللّه بقيّة تلک العترة: در مجمع «4» تتمه روايت: و کانت دعوة ابراهيم لنا خاصّة.
رَبَّنا لِيُقِيمُوا الصَّلاةَ: پروردگارا ايشان را ساکن گردانيدم در اين زمين تا بپاى دارند نماز را و پرستش تو را بجاى و ستايش تو کنند. فَاجْعَلْ أَفْئِدَةً مِنَ النَّاسِ: پس قرار ده و بگردان دلهاى بعض از مردمان را که به کشش محبت، تَهْوِي إِلَيْهِمْ: بشتابند بسوى ايشان از غايت شوق و وداد. حق تعالى دعاى آن حضرت را مستجاب فرمود، بعد از رفتن خليل و گذاشتن آنها را در آن وادى، به اندک زمانى چشمه زمزم به رکض جبرئيل يا به اثر قدم اسمعيل عليه السّلام پديد آمد و قبيله جرهم آنجا اقامت، و روز بر و ز شوق مردم بدان جانب در تزايد است، بعضى براى طواف و بعضى براى تجارت و اگر حق تعالى دلهاى خلق را به آنجا مايل نساختى، هيچکس به آن طرف توجه ننمودى.
از حضرت صادق عليه السّلام مروى است «5» که: مردمان مأمور شده‌اند به طواف اين احجار تا بعد از مراجعت متوجه ما شوند و نصرت و ولايت خود را بر ما عرضه دارند.
عياشى «6»- از حضرت باقر عليه السّلام روايت نموده که، فرمود: آگاه
«1» جلد 2، صفحه 231.
«2» جلد 2، صفحه 232.
«3» تفسير قمى جلد 1، صفحه 371.
«4» مجمع البيان، جلد 3، صفحه 318.
«5» مجمع البيان، جلد 3، صفحه 319. (از امام باقر عليه السّلام نقل شده است)
«6» جلد 2، صفحه 233.
جلد 7 - صفحه 65
باش، قصد نشده است از مردم تمام آنها، شما آن جماعت باشيد و امثال شما، بدرستى که مثل شما در مردم مانند موى سفيدى است در گاو سياه يا مانند موى سياهى است در گاو سفيد (کاشف از قلت عدد) سزاوار است بر مردم اينکه حج بجا آورند اين خانه را و تعظيم کنند او را به جهت تعظيم خدا آن را و اينکه ملاقات کنند ما را آن مکانهائى که بوديم، مائيم دلالت کنندگان بر خدا.
تبصره: محققان برآنند «1» که اگر «من» تبعيض در (من الناس) نبودى، هرآينه فارس و روم و ترک و هند و يهود و نصارى و مجوس، در حرم ازدحام کردى.
وَ ارْزُقْهُمْ مِنَ الثَّمَراتِ: و روزى فرما اهل اين بلد را از انواع ميوه‌جات.
لَعَلَّهُمْ يَشْکُرُونَ: شايد ايشان سپاسدارى کنند نعمتهاى تو را. اين دعا نيز به شرف اجابت رسيده، با آنکه مکه وادى بى‌آب و زرع است، انواع ميوه‌ها در آن پيدا مى‌شود. در انوار «2» گفته: ميوه بهار و تابستان و پائيز و زمستان را در يک روز توان يافت، و چون تکرار ندا در دعا دليل تضرع و نياز است، ديگر باره عرض نمود: