تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ قَدْ مَکَرُوا مَکْرَهُمْ وَ عِنْدَ اللَّهِ مَکْرُهُمْ وَ إِنْ کانَ مَکْرُهُمْ لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ (46) فَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ مُخْلِفَ وَعْدِهِ رُسُلَهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ ذُو انتِقامٍ (47) يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ وَ بَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ (48) وَ تَرَى الْمُجْرِمِينَ يَوْمَئِذٍ مُقَرَّنِينَ فِي الْأَصْفادِ (49) سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ وَ تَغْشى وُجُوهَهُمُ النَّارُ (50)
لِيَجْزِيَ اللَّهُ کُلَّ نَفْسٍ ما کَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ سَرِيعُ الْحِسابِ (51) هذا بَلاغٌ لِلنَّاسِ وَ لِيُنْذَرُوا بِهِ وَ لِيَعْلَمُوا أَنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ وَ لِيَذَّکَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ (52)
ترجمه
و بتحقيق بنهايت رساندند مکرشانرا و نزد خدا مضبوط است مکرشان و نبوده است مکرشان که زائل شود از آن کوهها
پس مپندار البته خدا را خلف وعده خود کننده مر پيغمبرانش را همانا خدا غالب صاحب انتقام است
روز که مبدل شود زمين بغير اين زمين و آسمانها، و ظاهر شوند از براى خداى يکتاى پر قهر
و بينى گناهکاران را آنروز مقرون شدگان در غلها
پيراهنهاشان از جنس قطران است و بپوشد رويهاشان را آتش
تا جزا دهد خدا هر کس را آنچه کسب کرده همانا خدا زود حساب است
اين کفايت است مر مردمانرا و تا بيم داده شوند بآن و تا بدانند که جز اين نيست که او است خداى يکتا و تا پند گيرند خردمندان..
تفسير
خداوند براى تسکين قلب و اطمينان خاطر پيغمبر اکرم و اهل ايمان از مکر و حيله کفّار قريش و غيرهم ميفرمايد که آنها هر مکر و حيله و تدبيرى ميتوانستند کردند و بجائى نرسيد و نزد خدا اعمالشان محفوظ و مکتوب است براى پاداش و جزا دادن بآنها و نبود مکرشان وافى براى آنکه برکنده و زائل شود بآن از جاى خود اعلام نبوت و آثار امامت و ادلّه و براهين قائمه بر اديان حقّه و شرائع الهيّه‌اى که مانند کوههايند در عظمت و استحکام بلکه بمراتب برتر و بالاترند از آنها و بنابراين کلمه ان در وان کان نافيه است و لتزول بکسر لام اوّل و نصب لام آخر بايد قرائت شود که مشهور است و بعضى بفتح لام اول و رفع لام آخر قرائت نموده‌اند و بنابراين کلمه ان مخفّفه از مثقله است و معنى آنست که و همانا بوده است مکر آنها که زائل ميشود از آن کوهها ولى با وصف اين زائل نميشود از آن اعلام نبوّت و ادلّه ولايت و آثار شريعت چون خداوند از وعده و وعيد خود به پيغمبرانش راجع بنصرت ايشان بر اعداء و مجازات ستمکاران تخلّف نخواهد فرمود و او عزيز و ارجمند و غالب و قادر و قاهر و منتقم است از دشمنانش براى دوستانش و ايشانرا بعزّت و سعادت دنيا و آخرت خواهد رسانيد و انتقام مظلوم را از ظالم بنحو اکمل خواهد کشيد در روز که
جلد 3 صفحه 241
اين زمين مبدل شود بزمين ديگر و آسمانها نيز مبدل شوند بآسمانهاى ديگر بنظر حقير بزمين و آسمانى مناسب با آن عالم و اعمال اهل آن و از ابن عباس نقل شده که تغيير زمين بآنستکه کوههايش حرکت کنند و بگردش در آيند و درياهايش بهم راه پيدا کنند و يکى شوند و روى زمين چنان مساوى شود که کجى و راستى و پستى و بلندى نداشته باشد و از امام صادق عليه السّلام روايت شده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود زمين قيامت از آتش است مگر جاى مؤمن که صدقه او بر سرش سايه افکند و از امام سجاد عليه السّلام مروى است که زمين تغيير ميکند و زمين ديگرى ميشود که در روى آن گناهى نشده و تمامش ظاهر شود و در آن کوهى و گياهى نباشد مانند وقتى که خدا آنرا در روز اول خلق فرمود و از امام باقر عليه السّلام مروى است که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود کسانيکه در دنيا براى خدا با يکديگر دوستى کنند روز قيامت بر روى زمينى از زبر جد سبز باشند در سايه عرش خدا و روايات ديگرى هم از طرق عامّه و خاصه نقل شده که حاجتى بذکر آنها نيست اجمالا تبديل معلوم و کيفيّت آن مجهول است و تمام مردم سر از قبرها بيرون آورند و در پيشگاه الهى براى حساب و ثواب و عقاب حاضر و ناظر گردند و گناهکاران بحسب عقائد و اعمال و اخلاق با يکديگر مقيّد و مغلول شوند در حاليکه پيراهنهاشان از جنس قطران است که گفته‌اند عصاره بار درخت عرعر يا صمغ ابهل است که آنرا ببدن شتر جرب دار ميماليدند که بسوزند گيش پوست شتر را ميسوزاند و جرب را بر طرف ميکرد و رنگش سياه و بقدرى بدبو بود که همه از آن متنفّر و فرارى ميشدند و مؤثر بود در گرفتن آتش ببدن کسيکه از آن بر او ماليده شده بود مقصود آنست که بجاى پيراهن چنين چيزى بر بدنهاشان ماليده شود که موجب مزيد تأثير آتش و تنفّر نفوس و خوارى آنها در انظار اهل محشر گردد و بعضى قطران را مرکّب از دو کلمه قطر و آنى دانسته‌اند و بتنوين هر دو قرائت نموده‌اند و بنابراين مراد آنست که پيراهنهاى آنها از مس گداخته بنهايت درجه است چون قطر بمعناى مس گداخته و آنى بمعناى متناهى در حرارت است و ميپوشاند و فراميگيرد عزيزترين اعضاء ظاهره بدن آنها را که رويهاشان است آتش چون بآن متوجّه بحق نشدند و براى خدا بخاک ننهادند و حواس ظاهره خودشان را که در آن جاى داشت در آنچه خدا خلق فرموده بود آنها را براى آن صرف ننمودند چنانچه در جاى ديگر
جلد 3 صفحه 242
فرموده آتش بالا مى‌آيد بر قلبهاشان چون اشرف اعضاء باطنه است و بايد مملوّ از معرفت باشد بر عکس پر از جهالت و عناد شده قمّى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که خدا فرموده پيراهنهاى آنها از مس گداخته است که حرارت آن بمنتهى رسيده پس فرا گرفته است رويهاشان را آتش و از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود که جبرئيل گفت اگر پيراهنى از پيراهنهاى اهل آتش معلّق شود ميان آسمان و زمين هر آينه اهل زمين بميرند از بد بوئى و سوزندگى آن و اينها همه براى آنستکه خدا هر کس را بمجازات عمل خود برساند و انتقام مظلوم را از ظالم بکشد و کسانيکه معصيت خدا را مينمايند علاوه بر آنکه ظلم بر خودشان نمودند موجب تجرّى خلق شدند پس ظلم بر خلق هم نموده‌اند و کسب کردند آتش جهنم را براى خودشان در تجارتخانه دنيا و خداوند بزودى در کمتر از چشم بهم زدن بحساب تمام خلق رسيدگى ميفرمايد چون مشغول نميکند او را حساب احدى از حساب ديگرى چنانچه تحقيق آن در سوره بقره گذشت و آنچه ذکر شد بيان کافى است براى مردم در موعظه و نصيحت و براى آنکه ترسانده شوند بآن و براى آنکه بدانند بتدبّر و تفکّر و تأمّل که او است خداوند يکتاى بى‌همتا و براى آنکه متنبّه و متّعظ و متذکّر شوند صاحبان عقول سليمه و افهام مستقيمه. در ثواب الاعمال و عيّاشى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که هر کس سوره ابراهيم و حجر را در دو رکعت نماز در هر روز جمعه قرائت نمايد هرگز او را فقر و ديوانگى و گرفتارى نرسد انشاء اللّه تعالى.
جلد 3 صفحه 243