اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
رُبَما يَوَدُّ الَّذِين‌َ کَفَرُوا لَو کانُوا مُسلِمِين‌َ «2»
بسا دوست ميدارند کساني که کافر شدند اگر بودند مسلمان (ربما) بعضي اشکال کردند که کفار دائما اينکه آرزو را ميکنند چرا تعبير به ربما کرده که دلالت بر قلت ميکند جواب اما در دنيا که همچه آرزوئيرا ندارند و نميکنند بلکه با اسلام کمال عداوت را دارند فقط در موقع معاينه قبل الموت که پرده برداشته ميشود و ثمرات اسلام و مضرات کفر را مشاهده ميکنند يک همچه آرزويي دارند و اينکه آرزو براي آنها باقيست الي الابد و يک آرزو بيش نيست، چنانچه ميگويند لَو لا أَخَّرتَنِي إِلي أَجَل‌ٍ قَرِيب‌ٍ فَأَصَّدَّق‌َ وَ أَکُن مِن‌َ الصّالِحِين‌َ منافقين آيه 10.
(يودّ) و داد و دوستي نه از جهت اينست که اسلام را دوست دارند زيرا وَ مَن کان‌َ فِي هذِه‌ِ أَعمي فَهُوَ فِي الآخِرَةِ أَعمي وَ أَضَل‌ُّ سَبِيلًا اسري آيه 74 بلکه گفته‌ايم که صفات نفسانيه و اخلاق روحيّه و عقائد قلبيّه تا مادامي که در دنيا هستند قابل تغيير هست و اما پس از اينکه عالم ملکه ميشود و عين روح ميگردد توسعة و ضيقا قابل
جلد 12 - صفحه 4
تغيير نيست، بلکه اينکه وداد اينست که اي کاش اينکه معامله که با مسلمين ميکردند با ما هم چنين معامله ميشد و ما هم در زمره آنها وارد ميشديم مثل اينکه يک عامي که با علماء کمال عداوت را داشته باشد اگر در يک مجلسي يک نفر از علماء وارد شود اهل مجلس احترام ميگذارند بالاي مجلس مينشانند دست او را ميبوسند اينکه عامي هم آرزو ميکند که اي کاش با منهم چنين معامله ميکردند.
الَّذِين‌َ کَفَرُوا و کساني که در حکم کفر هستند مطلق اهل ضلالت و معاندين و ناصبين و خوارج و مبدعين و منکر ضروريات دين و مذهب و بالجمله غير مؤمنين.
لَو کانُوا مُسلِمِين‌َ لو امتناعيه است و مراد از مسلمين کساني نيستند که فقط اسم اسلام روي خود گذارند و حقيقة نداشته باشد که از پيغمبر صلّي اللّه عليه و اله مرويست که فرمود
(سياتي زمان لا يبقي من الاسلام الا اسمه و من القرآن الا درسه)
که امروز بعين مشاهده ميکنيم، بلکه مسلم کسي را گويند که داراي چهار خصوصيت باشد «1» يقين قطعي بجميع اصول ديني «2» اعتقاد و دلبستگي و در بند بودن «3» اقرار و اعتراف قلبا و لسانا «4» تسليم جميع دستورات الهي و فرمايشات انبياء و اوصياء و- از خود تصرفي نکند و اعتراضي نداشته باشد و نظري ندهد.