تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
الَّذِينَ اسْتَجابُوا لِلَّهِ وَ الرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ ما أَصابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ وَ اتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ (172)
ترجمه
آنانکه اجابت مينمايند خدا و پيغمبر را بعد از آنکه رسيد به ايشان جراحت از براى آنانکه نيکوئى کردند از ايشان و پرهيزگار شدند مزديست بزرگ.
تفسير
قمى فرموده که پيغمبر بعد از جنگ احد چون وارد مدينه شد بدستور جبرئيل از جانب خدا به مهاجر و انصار خطاب فرمود که هر کس مجروح شده بايد با من از مدينه بيرون بيايد و هر کس سلامت است در مدينه بماند و اصحاب با زحمت و شدت درد و اشتغال بمداوا بيرون آمدند پس چون پيغمبر (ص) به موضع حمراء الاسد رسيد و قريش در روحاء منزل نموده بودند عکرمة بن ابى جهل و حارث بن هشام و عمرو بن عاص و خالد بن وليد گفتند برويم مدينه را غارت کنيم ما که بزرگان آنها را کشتيم ناگاه مردى را ديدند که از مدينه حرکت کرده بود از او سؤال نمودند که از پيغمبر و اصحابش چه خبر دارى او جواب داد که آنها را در حمراء الاسد ديدم که جدا در طلب شما بودند پس ابو سفيان گفت اين شدت و سختى سزاوار نيست ما تعدى خود را نموديم ديگر بس است پس از آن نعيم بن مسعود اشجعى را ملاقات نمودند که عازم مدينه بود ابو سفيان از او خواهش نمود که بحمراء الاسد خود را برساند و به
جلد 1 صفحه 534
پيغمبر اعلام نمايد که قريش عساکر خود را جمع‌آورى نموده و عازم حمله بر مسلمين شده‌اند و باو وعده جايزه و انعام داد و او هم قبول نمود و فرداى آنروز خود را به پيغمبر رساند و بدستور ابو سفيان عمل کرد و گفت در همين ساعت طليعه لشگر آنها آشکار خواهد شد و مسلمين گفتند حسبنا اللّه و نعم الوکيل باکى نداريم پس جبرئيل نازل شد و عرض کرد خداوند قريش را مرعوب نمود و برگشتند به محال خود پس پيغمبر با اصحاب به مدينه مراجعت نمودند و اين آيات نازل شد و در منهج کلمه من را در منهم بيانيه گرفته است و مقصود از ذکر احسان و اتقاء را توصيف و تعليل دانسته نه تقييد و فرموده چون همه آنها که اجابت خدا و پيغمبر را نمودند محسن و متقى بودند و بنظر حقير اين معنى خلاف ظاهر است و تقييد باعتبار اشتراط اجر عظيم به نيت قربت است که اگر بقصد اعانت اسلام و حفظ مسلمين اجابت دعوت خدا و پيغمبر را نموده باشند احسان نموده‌اند و اگر از ترس عذاب الهى باشد متقى ميباشند و اگر براى اغراض دنيوى خودشان از قبيل انتقام و خونخواهى و عناد و غنيمت و شهرت و امثال اينها اجابت نموده باشند و حاضر براى جهاد و دفاع شده باشند اجرشان همان است که در دنيا بايشان خواهد رسيد بنابراين ظاهر آيه اشکالى ندارد تا محتاج بتوجيه باشد و الذين مبتدا و للذين خبر آنست و محتمل است الذين صفت مؤمنين در آيه قبل باشد.