اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
کَذلِک‌َ نَسلُکُه‌ُ فِي قُلُوب‌ِ المُجرِمِين‌َ «12»
همين نحو ما سلوک ميدهيم او را در قلوب مجرمين اختلاف شد بين مفسرين در مرجع ضمير نسلکه بسياري گفتند مرجع آن قرآنست که ذکر باشد که در آيه قبل اشاره شده بود که فرمود: إِنّا نَحن‌ُ نَزَّلنَا الذِّکرَ يعني آيات قرآن را گوشزد آنها ميکنيم و مطالب او را در قلب آنها وارد ميکنيم و اينکه تفسير از جهاتي بعيد ميايد زيرا اولا با کلمه (کذلک) مناسبت ندارد، و ثانيا سلوک در قلوب اختصاص بمجرمين ندارد البته در قلوب مؤمنين بهتر و بيشتر وارد ميشود، و ثالثا با آيات ديگر منافات دارد که ميفرمايد: لَهُم قُلُوب‌ٌ لا يَفقَهُون‌َ بِها وَ لَهُم أَعيُن‌ٌ لا يُبصِرُون‌َ بِها وَ لَهُم آذان‌ٌ لا يَسمَعُون‌َ بِها أُولئِک‌َ کَالأَنعام‌ِ بَل هُم أَضَل‌ُّ أُولئِک‌َ هُم‌ُ الغافِلُون‌َ اعراف آيه 178.
و بعضي گفتند مرجع استهزاء است عقوبة لکفرهم اينهم مناسبت ندارد که خداوند در قلب آنها سلوک دهد استهزاء بانبياء را، و آنچه بنظر ميرسد و اللّه العالم اينکه همان معامله که با کفار دوره انبياء سلف کرديم با مجرمين زمان حضرت رسالت ميکنيم چنانچه ميفرمايد: وَ جَعَلنا قُلُوبَهُم قاسِيَةً الاية مائده آيه 16 و نيز ميفرمايد: وَ نَذَرُهُم فِي طُغيانِهِم يَعمَهُون‌َ انعام آيه 110 و ميفرمايد: اللّه‌ُ يَستَهزِئ‌ُ بِهِم وَ يَمُدُّهُم فِي طُغيانِهِم يَعمَهُون‌َ بقره آيه 14 و غير اينها و مکرر گفته‌ايم که هيچ فعلي در خارج حتي افعال اختياريه عباد تحقق پيدا نميکند تا موافق با مشيت حق نباشد و اينکه موجب جبر نميشود، زيرا معني اينکه نيست که چون مشيت حق تعلّق
جلد 12 - صفحه 15
گرفته آنها بجا مياورند تا جبر لازم آيد بلکه بعکس است چون خداوند ميدانست که آنها باختيار کفر و شرّ و معصيت ميکنند مشيت تعلق گرفت تا عقوبت آنها زيادتر و عذاب آنها سخت‌تر گردد سَنَستَدرِجُهُم مِن حَيث‌ُ لا يَعلَمُون‌َ اعراف آيه 181 (کذلک) يعني همان نحوي که با مستهزءين برسل قبل از تو کرديم از مهلت دادن و واگذاردن و قساوت قلب و استدراج و غير اينها با قلوب مستهزءين بتو ميکنيم نَسلُکُه‌ُ فِي قُلُوب‌ِ المُجرِمِين‌َ همان کفار و مشرکين هستند که پيغمبر اکرم را استهزاء ميکردند و اذيت مينمودند.