تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لَقَدْ جَعَلْنا فِي السَّماءِ بُرُوجاً وَ زَيَّنَّاها لِلنَّاظِرِينَ «16»
بعد از آن به جهت مزيت و احتجاج بر اهل شرک و عناد، بيان ادله توحيد را مى‌فرمايد:
وَ لَقَدْ جَعَلْنا فِي السَّماءِ بُرُوجاً: و هر آينه بتحقيق ما آفريديم و قرار داديم در آسمانها برجهاى دوازده‌گانه به هيئت و صفات و خواص مختلفه که منازل شمس و آنچه در آن است از عجائب حکمت، زيرا سير آفتاب در اين دوازده برج، و شکى نيست که مصالح عالم سفلى مربوط است به آن، پس دال است بر صانع قديم حکيم؛ يا مراد منازل قمر آن هم در سير، و حرکتش آثار قدرت سبحانى را شاهد بزرگى است؛ يا مراد بروج کواکبند و به سبب ظهورش برج ناميده شده، چنانچه قمى صافى- از حضرت باقر بروج کواکب و بروج بهار و تابستان، حمل و ثور و جوزا و سرطان و اسد و سنبله، و بروج پائيز و زمستان، ميزان و عقرب و قوس و جدى و دلو و حوت.
«1» مجمع البيان، جلد 3، صفحه 331.
جلد 7 - صفحه 91
تبصره: بروج تعلق به آفتاب، و منازل تعلق به ماه دارد، حکمت آفريدگار تعالى در تقرير بروج بى‌نهايت. بطور اجمال آنکه: مصلحت عالم سفلى، منوط به چهار فصل، لا جرم حق تعالى مدار آفتاب را مايل کرد از منطقه فلک اعظم، و اين دو دايره متقاطع شدند بر دو نقطه: يکى اول حمل، و دوم اول ميزان، و دو نقطه ديگر پديد آورد که غايت بعد اين دو دايره بود: يکى اول سرطان، و ديگر اول جدى، و لذا فلک به چهار قسم منقسم، و چهار فصل توليد شد، و هر فصلى به اعتبار اول و وسط و آخر به سه تقسيم، بدين سبب فلک دوازده تقسيم و هر يک را برجى ناميدند، و از غرايب آنکه طبايع بروج در حرارت و برودت چنان آفريد که يکى گرم و دومى سرد، مثلا حمل گرم و ثور سرد، همچنين تا به آخر، و ايضا در يبوست و رطوبت قسمى مقرر فرمود که دو خشک باشند و دو تر، به همين ترتيب تا آخر و حرارت و برودت دو کيفيتند در تأثير قوى و در تأثر ضعيف و يبوست و رطوبت به عکس ميباشند، لذا حکما گويند:
حرارت و برودت از کيفيات فاعله، و يبوست و رطوبت از کيفيات منفعله، زهى حکمت بالغه سبحانى که عقول از تدبيرش متحير است.
وَ زَيَّنَّاها لِلنَّاظِرِينَ: و زينت داديم آسمان را به نيّرين و ساير کواکب براى نظرکنندگان که به عبرت در آنها نظر و بر قدرت مبدع و وحدانيت صانع آن استدلال نمايند، از خلقت و کيفيت و نورانيت و سير و حرکت و غروب و طلوع و قرب و بعد هر يک که هر قسمت را داستانى است.