تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ لَقَدْ جَعَلْنا فِي السَّماءِ بُرُوجاً وَ زَيَّنَّاها لِلنَّاظِرِينَ «16» وَ حَفِظْناها مِنْ کُلِّ شَيْطانٍ رَجِيمٍ «17» إِلاَّ مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ فَأَتْبَعَهُ شِهابٌ مُبِينٌ «18» وَ الْأَرْضَ مَدَدْناها وَ أَلْقَيْنا فِيها رَواسِيَ وَ أَنْبَتْنا فِيها مِنْ کُلِّ شَيْ‌ءٍ مَوْزُونٍ «19» وَ جَعَلْنا لَکُمْ فِيها مَعايِشَ وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرازِقِينَ «20»
ترجمه
و بتحقيق قرار داديم در آسمان برجهائى و زينت داديم آنرا براى نظر کنندگان
و نگاه داشتيم آنرا از هر شيطان رانده شده
مگر آنکه بدزدى ربايد سخن شنيده شده را پس از پى در آيد او را شعله آتشى آشکار
و زمين را ممتدّ نموديم آنرا و افکنديم در آن کوههاى استوار و رويانيديم در آن از هر چيز مقدّرى
و آماده نموديم براى شما در آن وسائل معاش را و کسانيرا که نيستيد آنانرا روزى دهندگان.
تفسير
خداوند بروج دوازده گانه را در آسمان قرار داد براى ترتيب و تنظيم امور بندگان در بهار و تابستان و پائيز و زمستان و آنها حمل است و ثور و جوزا و سرطان و اسد و سنبله و ميزان و عقرب و قوس و جدى و دلو و حوت چنانچه در مجمع
جلد 3 صفحه 247
از امام صادق عليه السّلام نقل نموده و ظاهر است و قمّى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که مراد کواکبند و شايد مراد کواکب و ستاره‌هائى باشد که بروج دوازده گانه بشکل آنها تشکيل ميگردد که همان دوازده صورت نام برده است و در علم هيئت ذکر شده و بنابراين اختلافى بين دو روايت نيست و برج در لغت بمعناى کوشک و قلعه و قصر است و باين مناسبت بر منازل آفتاب و ماه اطلاق شده و چون مشتق از تبرّج بمعناى ظهور است اطلاق آن بر ستاره بى‌مناسبت نيست و آفتاب در مدت يک سال در اين دوازده برج سير ميکند و فصول اربعه از آن پيدا ميشود و امور بشر بآن مرتّب ميگردد و خداوند زينت داده است آن بروج يا آسمانرا بستاره‌هاى درخشان براى نظر کنندگان که از آن منظره لذّت برند و در آن تفکّر و تدبر نمايند و عبرت گيرند و معترف بعظمت صانع شوند و حفظ فرموده است آنرا از دسترس و دستبرد شياطين انسى و جنى که نتوانند در آن تصرفى نمايند و از اسرار و اخبار آن مطّلع شوند مگر باين اندازه که نزديک بآن شوند و استراق سمع نمايند يعنى مخفيانه گوش دهند براى تحصيل خبرى و بفوريّت رانده شوند بوسيله شعله آتش جهنده‌اى که آنانرا تعقيب کند و بسوزاند چنانچه در آسمان مشهود ميشود که گاهى در شب جسمى نورانى بسرعت مانند تير از نقطه‌اى بنقطه‌اى حرکت ميکند که شهاب مبين و راننده شياطين عبارت از آنست و گاهى شهاب بر ستاره و نيزه اطلاق ميشود براى برقشان و اينجا مراد شعله آتش و تير شهاب سوزان است در مجالس از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که شيطان در آسمانها راه داشت تا زمان ولادت حضرت عيسى که از سه آسمان ممنوع شد و چون پيغمبر ما متولّد شد از همه آسمانها ممنوع گرديد و بوسيله ستاره‌ها شياطين از آسمانها رانده شدند قريش گفتند اين قيامتى است که اهل کتاب مذاکره آنرا ميکردند عمرو بن اميّه که در فال زدن ماهرترين اهل آنزمان بود گفت نگاه کنيد اگر ستاره‌هائى که راهنمايند و زمستان و تابستان بآنها شناخته ميشود از جاى خود حرکت ميکنند همه چيز بهلاکت خواهد رسيد و اگر آن ستاره‌ها بجاى خودشان بر قرارند و غير آنها حرکت ميکند امر تازه‌اى واقع خواهد شد و قمّى ره فرموده که شياطين بآسمان صعود مينمودند و تجسّس از اوضاع آن ميکردند تا زمان ولادت حضرت ختمى مرتبت و در مکّه يهودى‌اى بود يوسف نام چون ستاره‌ها را ديد
جلد 3 صفحه 248
در آسمان حرکت ميکنند رفت در مجلس قريش و گفت آيا امشب در قبيله شما طفلى متولّد شده گفتند خير گفت خلاف گفتيد بتورية قسم که متولّد شده در همچو شبى خاتم پيغمبران و افضل ايشان و اين مولود همانستکه يافتيم ما او را در کتابهامان که چون ولادت يابد شياطين بوسيله ستاره‌ها از صعود بآسمان ممنوع شوند پس هر يک از اهل آن مجلس بمنزل خود رفتند و از عيالشان پرسيدند و جواب شنيدند که خداوند فرزندى بعبد اللّه بن عبد المطلب کرامت فرموده است. و خداوند پهن فرمود زمين را و امتداد داد آنرا براى سکونت بنى آدم و حيوانات و در ساختمان آن افکند و قرار داد کوهها را براى استحکام و استقرار آن و رويانيد در آنزمين داراى کوه از هر گياهى بمقدار کافى و لازم براى معاش اهل آن بر وفق مصلحت و حکمت و از امام باقر عليه السّلام روايت شده است که خداوند تعالى رويانيد در کوهها طلا و نقره و جواهر و روى و مس و آهن و ارزيز و سنگ سرمه و زرنيخ و امثال آنها را که فروخته نشوند جز بوزن و بنابراين اختصاص موزون بذکر شايد بملاحظه اهميّت اجناس موزونه باشد و شايد بملاحظه آن باشد که اصل در کيل وزن است چون تعيين وزن را براى سهولت بکيل ميکنند مثلا ميگويند اين پيمانه يک من است و ميسنجند متاع را بکيل نمودن و محتمل است مراد از موزون مستحسن و مطبوع و مرغوب باشد که مناسب با معناى اوّل است و قرار داد خداوند براى بنى آدم در زمين موجبات تعيش و زندگى را از مأکولات و مشروبات و ملبوسات و نيز خلق فرمود براى ايشان کسانيرا که روزى آنها را خودشان نميدهند بلکه خدا ميدهد و ايشان از آنها بهره‌مند ميشوند از قبيل عيال و اولاد و خدم و حشم و مماليک و حيوانات که تمام آنها براى انتفاع بشر خلق شده‌اند و ايشان تصوّر ميکنند که روزى آنها را خودشان ميدهند با آنکه تصوّرى باطل و خيال محال است و ذکر کلمه من براى تغليب جانب عقلاء و افراد ضمير بملاحظه لفظ است ..