اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لَقَد خَلَقنَا الإِنسان‌َ مِن صَلصال‌ٍ مِن حَمَإٍ مَسنُون‌ٍ «26»
و هر آينه بتحقيق خلق کرديم انسان را از گل ورزيده از آب سياه گرم مخلوط شده.
اخبار در کيفيت خلقت آدم ابو البشر مختلف است و بظواهر آنها نميتوان اخذ کرد کنايات و اشارات و محاملي دارد و جزء متشابهات است که لا يعلمها الا القائل بها و بقدر فهم راوي فرمايش فرموده‌اند از اخبار طينة عليين و سفليين و غير اينها و ما بقدر فهم خود در اينکه آيه شريفه چند جمله صحبت ميکنيم.
جمله اولي مواد اصليه انسان تراب و خاک است مخلوط با آب که گل ميشود و او را طين ميگويند و از هوي که داخل گل ميشود و از حرارت که بتوسط اشعه شمس اينکه گل ورزيده ميشود و لذا نسبت ايشان را بهر کدام از اينها ميتوان داد فَإِنّا خَلَقناکُم مِن تُراب‌ٍ حج آيه 5 إِنّا خَلَقناهُم مِن طِين‌ٍ لازِب‌ٍ و الصافات آيه 11 أَ لَم نَخلُقکُم مِن ماءٍ مَهِين‌ٍ مرسلات آيه 20 جمله ثانيه اينکه قدرت الهي اگر تعلق بگيرد که خاک طرفة العين انسان تمام عيار شود فوري ميشود، چنانچه روز قيامت يک مرتبه از قبر بيرون مي‌آيند وَ نُفِخ‌َ فِي الصُّورِ فَإِذا هُم مِن‌َ الأَجداث‌ِ إِلي رَبِّهِم يَنسِلُون‌َ يس آيه 51 وَ ما أَمرُ السّاعَةِ إِلّا کَلَمح‌ِ البَصَرِ أَو هُوَ أَقرَب‌ُ نحل آيه 79 و يکي از معجزات عيسي أَنِّي أَخلُق‌ُ لَکُم مِن‌َ الطِّين‌ِ کَهَيئَةِ الطَّيرِ فَأَنفُخ‌ُ فِيه‌ِ فَيَکُون‌ُ طَيراً بِإِذن‌ِ اللّه‌ِ آل عمران آيه 42 جمله ثالثه وَ لَقَد خَلَقنَا الإِنسان‌َ بدو خلقت ماهية انسان در مقابل خلقت جن که در آيه بعد ميفرمايد:
(مِن صَلصال‌ٍ) گل کوفته ورزيده غير مطبوخ (مِن حَمَإٍ) آب گرم جوش نيامده که بتوسط حرارت زمين و اشعه شمس گرم شده باشد (مَسنُون‌ٍ) لجن زار که آن
جلد 12 - صفحه 27
آب رنگين شده باشد متمايل بسياهي و اينکه آيه اشاره باينست که شرافت إنسان باين جسم بدني و اينکه صورت ظاهري نيست بلکه بآن روح ملکوتي و جوهر سماوي و لطيفه رباني است که اگر متصف بايمان و تقوي و صفات حميده و اعمال صالحه شد شرافت پيدا مي‌کند و از اينکه جهت خطاب بملائکه شد که فَإِذا سَوَّيتُه‌ُ وَ نَفَخت‌ُ فِيه‌ِ مِن رُوحِي فَقَعُوا لَه‌ُ ساجِدِين‌َ در چند آيه بعد شيطان سر حکمت را نفهميد و خيال کرد همين بدن خاکي است امتناع کرد و گفت أَنَا خَيرٌ مِنه‌ُ خَلَقتَنِي مِن نارٍ وَ خَلَقتَه‌ُ مِن طِين‌ٍ أعراف آيه 11 و بر خود انسان هم امر مشتبه شده خيال مي‌کند شرافتش بهمين بدن عنصري است و تکبر مي‌کند و حال آنکه اينکه بدن مثل ساير حيوانات بلکه پستتر إِن هُم إِلّا کَالأَنعام‌ِ بَل هُم أَضَل‌ُّ