اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَإِذا سَوَّيتُه‌ُ وَ نَفَخت‌ُ فِيه‌ِ مِن رُوحِي فَقَعُوا لَه‌ُ ساجِدِين‌َ «29»
پس موقعي که اسکلت آدم تمام شد و دميدم در او از روح خود، پس بيفتيد در مقابل او سجده کنيد (فَإِذا سَوَّيتُه‌ُ) تسويه صورت بنديست که تمام اعضاء و جوارح و لوازم آن درست شود و حد وسط است بين زياده و نقصان نه زياده از مقدار لازم در او قرار دهد و نه چيزي از مقدار لازم کسر گذارد مطابق با حکمت و مصلحت که معناي عدل است و تمام افعال الهي اينکه نحوه است.
وَ نَفَخت‌ُ فِيه‌ِ نفخ الهي دميدن نيست زيرا منزّه از تنفس و جسم است بلکه تعلق روح ببدن است که يک قدرة کامله است ارتباط امر مجرد از ماده و صورت با امر مرکب از ماده و صورت که تمام عقلاء را حيران کرده، زيرا مجرد مکان ندارد جسم محتاج بمکانست بعضي گفتند تعلق مثل تعلق آبست بگل و نور بجسم شمس و اشباه اينها و تمام باطل است، بلکه تعلق تدبير است که جسم در تحت تدبير روح قرار گيرد بلا تشبيه نظير تعلق خداوند بمخلوقات که تمام در تحت تدبير او هستند مِن رُوحِي مراد روح مخلوق خداوند است که در خبر دارد
خلقت الأرواح قبل الأجساد بالفي عام
و نيز دارد الأرواح جنود مجندة فما تآلف منها ائتلف و ما تناکر منها اختلف فَقَعُوا لَه‌ُ پس بخاک بيفتيد که گفتند فقعوا بمعني فخروا است ساجِدِين‌َ بعضي نظر به اينکه سجده بر غير خدا جائز نيست گفتند مراد اينست که آدم را قبله قرار دهيد مثل کعبه معظمه و بعضي گفتند سجده شکر بر اينکه نعمت عظمي که جعل خليفه باشد در زمين که فرمود:
وَ إِذ قال‌َ رَبُّک‌َ لِلمَلائِکَةِ إِنِّي جاعِل‌ٌ فِي الأَرض‌ِ خَلِيفَةً بقره آيه 28.
لکن سجده که مختص بخداوند است سجده عبوديت است مثل غير سجده از ساير عبادات و امّا سجده تعظيم دائر مدار جواز تعظيم يا وجوب تعظيم يا حرمت
جلد 12 - صفحه 30
تعظيم است سجده ملائکه بآدم واجب بود که اينکه نحو تعظيم بآدم کنند و سجده يعقوب و پسران بيوسف جائز بود که ميفرمايد: وَ خَرُّوا لَه‌ُ سُجَّداً يوسف آيه 101.
و در شريعت اسلام اينکه نحو تعظيم بر احدي جائز نيست حتي بر نبي صلّي اللّه عليه و اله و الأئمة عليهم السّلام، چون شبيه عبده شمس و آتش و اصنام بود و سجده ملائکه تعظيم بآدم بود و عبادت خداوند که امر فرمود و اطاعت امر او کردند و لذا شيطان تمرّد کرد که مثل من که از آتش خلق شده أشرف از آدم هستم که از خاک خلق شده و غافل از اينکه شرافت آدم نه بر جسم خاکي او بود، بلکه براي روح او که أشرف از تمام ملائکه است مخالفت امر الهي نمود چنانچه بيايد.