تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (38)
إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ: 1- تا روز وقت معلوم و معين که آخرين ايام تکليف باشد، يعنى نفخه اولى که به صور اسرافيل تمام خلايق مى‌ميرند.
2- مراد قيامت است که تا آن روز عذاب را از او دفع فرموده.
3- وقتى که در علم ازلى معين، لکن کسى اطلاع ندارد.
4- تفسير برهان «1»- وهب بن جميع گويد از حضرت صادق عليه السّلام سؤال نمودم از اين آيه شريفه که وقت معلوم چيست؟ فرمود: گمان مى‌کنى روز حشر مردم باشد، خداى تعالى او را مهلت داده تا روزى که مبعوث گردد قائم مادر مسجد کوفه، ابليس آيد و مى‌نشيند حضور او، فرمايد واى از امروز پس پيشانى او را گرفته گردنش را بزند، پس اين روز مى‌باشد وقت معلوم.
5- على بن ابراهيم «2» روايت نموده وقت معلوم روزى است که رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ابليس را در صخره بيت المقدس ذبح فرمايد.
تنبيه: در علم کلام اين مطلب مبرهن شده که ذات احديت الهى حکيم على الاطلاق و تمام افعال سبحانى بر وجه حکمت مى‌باشد، بنابراين بقاى ابليس البته به حکمت و مصلحت خواهد بود، گرچه علت آن ظاهر نيست.
تفسير برهان «3» روايت از حسين بن عطيه که شنيدم حضرت صادق
«1» تفسير برهان، جلد 2، صفحه 343.
«2» تفسير صافى، جلد سوّم، صفحه 113 (به نقل از تفسير قمى)
«3» تفسير برهان، جلد 2، صفحه 343.
جلد 7 - صفحه 108
عليه السّلام مى‌فرمود: ابليس بندگى خدا نمود در آسمان در دو رکعت به شش هزار سال، و مهلت دادن خداى تعالى او را تا وقت معلوم، به سبب اين عبادت بود.
بيان: اگرچه به سبب استکبار، کفر او بعد از آن متحقق، و آثار اخروى عبادت او را به کلى از ميان برد، لکن به مفاد آيه شريفه (أَنِّي لا أُضِيعُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْکُمْ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثى) «1» حق سبحانه عمل هيچ عاملى را ضايع نفرمايد، لذا اجر عبادت ابليس چنين مقرر شد پس از مردود شدن و مهلت يافتن.