تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (39)
قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي: گفت ابليس اى پروردگار من، به سبب آن که مرا گمراه نمودى. نسبت گمراهى را به ساحت جلال الهى داد، و حال آن که به سوء اختيار خود گمراه شد بدون اکراه و اجبار، زيرا گمراهى، فعل قبيح، و ذات احديت منزه و مبرى از تمام قبايح باشد، چه عالم به قبح و غنى بالذات را محال است صدور قبيح، و ايضا عتاب و عقاب و طرد و لعن ابليس هر آينه خلاف واقع، و ظلم شايسته مقام سبحانى نيست.
بنابراين اول کسى که جبر گفت: ابليس بود که گفت (رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي) و اول کسى که عدل گفت، آدم بود که عرض کرد (رَبَّنا ظَلَمْنا أَنْفُسَنا) «2» ابليس مى‌گويد: تو مرا گمراه کردى. آدم عليه السّلام مى‌گويد: بار خدايا ظلم کرديم. اگر آدمى، اقتدا به آدم کن، و از مذهب ابليسى صرف نظر نما.
لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ: هرآينه البتّه البتّه زينت دهم باطل را براى اولاد
«1» سوره آل عمران آيه 195.
«2» سوره اعراف آيه 23.
جلد 7 - صفحه 109
آدم در زمين تا واقع شوند در آن و مرتکب گردند. وَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ: و هر آينه البتّه البتّه گمراه نمايم ايشان را از راه حق تماما. چند معنى ديگر در اين آيه ذکر شده. پروردگارا به سبب آنکه نااميد نمودى مرا از رحمت، هر آينه نااميد مى‌کنم بندگان را به دعوت به نافرمانى تو. يا به سبب آن که گمراه ساختى مرا از بهشت خود، گمراه سازم ايشان را از طريق بهشت.