تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما إِلاَّ بِالْحَقِّ وَ إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ (85)
چون ذکر فرمود اهلاک کفار را، براى دفع توهم آنکه چگونه اهلاک و تعذيب سزاوار کريم و رحيم باشد، به بيان متقنى فرمايد:
«1» مجمع البيان، جلد 2، صفحه 443 (با تلخيص)
جلد 7 - صفحه 140
وَ ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ: و نيافريديم آسمانها و زمينها را. وَ ما بَيْنَهُما: و آنچه در آنها است از مخلوقات. إِلَّا بِالْحَقِ: مگر به راستى و درستى.
يعنى آسمانهاى با رفعت و زمينهاى با بساطت و مخلوقات با عظمت را لغو و عبث و باطل نيافريديم، بلکه تمام بر وجه حکمت و مصلحت ايجاد شده که نتيجه همه، ستايش و پرستش ذات بى‌زوال خالق يکتا است، و کريمه (وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ) «1» مؤيد اين مطلب باشد که غرض از آفرينش جن و انس، معرفت و طاعت حضرت ذو الجلال است، و چون اين جماعت مذکوره، کفران نموده، ناسپاسى و حق ناشناسى را به غايت رسانيدند، لا جرم مستحق عذاب گرديدند، در دنيا و آخرت هم هر کس جزا و پاداش عمل خود را خواهد يافت. وَ إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ: و بدرستى که قيامت هرآينه آمدنى است، گرچه به نظرها دور است، لکن هرچه آيندنى است نزديک باشد، و معذلک هر که بميرد، قيامتش قائم گردد.
فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ: پس اعراض کن اى پيغمبر از اين مشرکين اعراضى نيکو به بخشش و بردبارى. کاشفى گويد: عفو کن حق خود را و در صدد مکافات مباش. نزد بعضى اين آيه منسوخ است به آيه قتال. و نزد جمعى ديگر منسوخ نيست، بلکه منافات با آيه قتال هم ندارد، زيرا آيه قتال در مورد جهاد، لکن اين آيه شريفه يک نوع دستور اخلاقى است براى تکميل نفوس بشرى و يکى از صفات پسنديده و کمالات معنويه مى‌باشد، و احاديث بسيار در فضيلت عفو و بردبارى و گذشت از ناملايمات وارد شده؛ بعلاوه ظهور اين خصلت حميده از ائمه معصومين و بزرگان دين، سرمشق متبنى خواهد بود.
در کافى شريف «2»- جابر از حضرت باقر عليه السّلام روايت نموده: قال عليه السّلام ثلث لا يزيد اللّه بهنّ المرء المسلم الّا عزّا الصّفح عمّن ظلمه و اعطاء
«1» الذاريات 56.
«2» اصول کافى، جلد 2، کتاب الايمان و الکفر، صفحه 108، حديث 10.
جلد 7 - صفحه 141
من حرمه و الصّلة لمن قطعه.
فرمود: سه صفت است که زياد نفرمايد خداى تعالى مرد مسلمان را به سبب آن صفات مگر عزت: گذشت از کسى که ظلم کند او را، و عطاى کسى که محروم نموده او را، و پيوستگى نسبت به کسى که جدا کرده است او را.
تنبيه: در احوالات مالک اشتر نقل شده: روزى در بازار مى‌گذشت، ناگاه غفلتا قدمش بر دامن بزرگ‌منشى وارد آمد، فورا برآشفته، متغيرانه به مالک جسارت نمود. مالک سکوت کرده، روان شد. مردم آن شخص را سرزنش نمودند که آيا دانستى هتاکى نسبت به چه بزرگوارى کردى، اين مالک اشتر از اصحاب حضرت امير المؤمنين عليه السّلام و يکى از بزرگان دين است. مرد پشيمان شده به عقب مالک روان، و پرسش او را نمود، گفتند: به مسجد رفت. مرد وارد، دست مالک را بوسيده پوزش خواست. مالک گفت: مشوش مباش، من در مسجد نيامدم مگر آن که براى تو استغفار کنم، و همان موقع من تو را عفو کردم.