سوره حجر(الحجر)، آیه ۸۵ · جزء ۱۴ · صفحه ۲۶۶
وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ
ما آسمانها و زمین و آنچه را میان آن دو است، جز بحق نیافریدیم؛ و ساعت موعود [= قیامت] قطعاً فرا خواهد رسید (و جزای هر کس به او میرسد)! پس، از آنها به طرز شایستهای صرفنظر کن (و آنها را بر نادانیهایشان ملامت ننما)!
معنی کلمات و عبارات
«بِالْحَقِّ»: به حق نه به باطل. هم آفرینش جهان و هم نظام حاکم بر جهان و هم هدف نهائی آن، سازگار با حق و حقیقت و دارای حکمت و مصلحت است. «السَّاعَةَ»: روز رستاخیز. «إصْفَحْ»: گذشت کن. ببخشای. «الصَّفْحَ»: گذشت. صرف نظر کردن. «الصَّفْحَ الْجَمِیلَ»: گذشت بزرگوارانه و بدون سرزنش.
نزول
سال ۳ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
نکات آیه
۱- خداوند آسمانها، زمین و موجودات در فضا را بر اساس حق (حکیمانه و با مقصودى صحیح) آفرید. «و ما خلقنا السموت و الأرض و ما بینهما إلاّ بالحقّ»
یکى از موارد کاربرد واژه «حق» جایى است که کارى به مقتضاى حکمت و بر اساس مصلحت انجام پذیرفته باشد (مفردات راغب). برداشت فوق بر اساس این کاربرد است.
۲- نظام آفرینش (آسمانها، زمین و موجودات در فضا)، نظامى هدفدار و حکیمانه است. «و ما خلقنا السموت و الأرض و ما بینهما إلاّ بالحقّ»
واژه «حق» در مقابل «باطل» است و باطل; یعنى، پوچ و بى هدف. بنابراین لغت «حق» - که متضمن معناى حکمت و مصلحت است - مى تواند بیانگر هدف دارى باشد. مؤید آن آیات متعددى است که بطلان و پوچى در آفرینش جهان را نفى مى کند.
۳- میان آسمانها و زمین (فضا)، پدیده هایى وجود دارد. «و ما خلقنا السموت و الأرض و ما بینهما إلاّ بالحقّ»
۴- جهان، داراى آسمانهاى متعدد است. «و ما خلقنا السموت ... إلاّ بالحقّ»
۵- برپایى قیامت، امرى قطعى و تحقق پذیر است. «و إن الساعة لأتیة»
«ساعة» در لغت، به معناى جزئى از اجزاى زمان و در آیه فوق کنایه از قیامت است.
۶- «الساعة» از نامهاى قیامت «و إن الساعة لأتیة»
۷- حق بودن (هدفدار و حکیمانه بودن) نظام آفرینش، مقتضى برپایى قیامت «و ما خلقنا السموت ... إلاّ بالحقّ و إن الساعة لأتیة»
جمله «إن الساعة لأتیة» به منزله نتیجه استدلال به آیه «و ما خلقنا السموات ... إلاّ بالحق» است; یعنى، چون جهان بر اساس حق آفریده شده است، قهراً برپایى قیامت قطعى خواهد بود.
۸- آفرینش جهان بدون برپایى قیامت، پوچ و عبث و به دور از حکمت و مقصودى صحیح است. «و ما خلقنا السموت ... إلاّ بالحقّ و إن الساعة لأتیة»
۹- جهان آخرت، مقصد و مقصود از آفرینش جهان است. «و ما خلقنا السموت ... إلاّ بالحقّ و إن الساعة لأتیة»
جمله «و إن الساعة لأتیة» - چنان که برخى مفسّران احتمال داده اند - مى تواند تفسیر «بالحق» باشد. بنابراین معناى «به حق آفریده شدن جهان» این مى شود که: جهان داراى مقصد و هدفى است و آن قیامت و آخرت است.
۱۰- کافران و منکران برپایى قیامت، فاقد توجیه و تفسیر صحیح و حق مدارانه براى آفرینش جهانند و یا مردمى پوچ گرا مى باشند. «و ما خلقنا السموت ... إلاّ بالحقّ و إن الساعة لأتیة»
۱۱- پیامبر(ص) وظیفه دار عفو کریمانه و گذشت شایسته از کافران و مشرکان و نادیده گرفتن اذیت و آزار آنان بود. «فاصفح الصفح الجمیل»
«صفح» به معناى عفو بدون ملامت کردن و به رخ کشیدن است که از آن مى توان گذشت کریمانه و بزرگوارانه برداشت کرد.
۱۲- عقیده به قیامت و هدف دارى و حکمت آمیز بودن جهان خلقت، موجب آسانى تحمل مشکلات و مقتضى گذشت و نادیده گرفتن اذیت و آزار و آسیبهاى وارده از سوى دشمنان است. «و ما خلقنا السموت ... إلاّ بالحقّ ... فاصفح الصفح الجمیل»
«فا» در «فاصفح» تفریع است و جمله «فاصفح ...» را بر جمله «و ما خلقنا السموات ... إلاّ بالحق و إن الساعة لأتیة» عطف کرده است. بنابراین، استفاده مى شود که به حق آفریده شدن جهان اقتضا دارد تا انسانِ حق طلبى همچون رسول الله(ص) در مسیر حق بردبار باشد و تلاش خود را در برابر حق ناپذیرى کافران بیهوده نپندارد.
۱۳- پیامبر(ص) در مکه تحت فشار و اذیت و آزار مخالفان خود بود. «فاصفح الصفح الجمیل»
توصیه خداوند به گذشت به دلیل وجود اذیت و آزار است که آیه ۹۵ همین سوره (إنا کفیناک المستهزءین) مؤید این حقیقت است.
۱۴- گذشت و برخورد کریمانه با دشمنان و کافران در ابتداى نهضت اسلامى و تبلیغات دینى، امرى لازم و بایسته است. «فاصفح الصفح الجمیل»
نزول آیه فوق - که از گذشت و عفو سخن به میان آورده است - (در نیمه اول بعثت) و از جانب دیگر دستور به برخورد شدید با کافران و دشمنان در مدینه (نیمه دوم بعثت) مى تواند بیانگر مطلب فوق باشد.
۱۵- برخورد کریمانه و عفو و اغماض از آزار و اذیت دیگران - حتى کافران و دشمنان - امرى شایسته و پسندیده است. «فاصفح الصفح الجمیل»
تفسیر (۷)
روایات و احادیث
۱۶- «قال الرضا(ع) فى قول الله عزّوجلّ: «فاصفح الصفح الجمیل» قال: العفو من غیر عتاب; [منبع: عیون اخبارالرضا، ج ۱، ص ۲۹۴، ح ۵۰; نورالثقلین، ج ۳، ص ۲۷، ح ۹۵ و ۹۶.] از امام رضا(ع) درباره سخن خداوند «فاصفح الصفح الجمیل» روایت شده است که حضرت فرمود: مراد عفو و گذشت بدون سرزنش است».
موضوعات
دستهبندی موضوعی
آثار عقیده به حکمت خداآثار عقیده به هدفداری آفرینشاذیتهای مخالفان محمدارزش آفرینشاهمیت آخرتاهمیت عفو دشمناناهمیت عفو کافرانتبلیغ در صدراسلامزمینه عفو دشمنانعفو بی منتعفو مشرکاننهضت اسلامیکرامت محمدآثار حقانیت آفرینشبی منطقی مکذبان قیامتعفو کافرانعفوهای محمدموجودات فضاییآثار هدفداری آفرینشالساعهحقانیت آفرینشحقانیت خلقت آسمان هاحقانیت خلقت زمینفلسفه آفرینشعوامل تسهیل سختیآثار عقیده به قیامتاهمیت عفوبی منطقی کافرانشرایط تبلیغدلایل قیامتفرجام آفرینشخلقت آفرینشاذیت محمدهدفداری آفرینشقانونمندی آفرینشتعدد آسمانحتمیت قیامتنامهای قیامتحکمت خداعمل پسندیدهخالقیت خدامسؤولیت محمدتاریخ صدر اسلام
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۳۶)
- عالم افرینش، دارای اسمانهای متعدّد+۱۱ آیه
- افرینش اسمانها بر اساس حق+۱۲ آیه
- خدا، پدید اورنده اسمانها+۱۲ آیه
- ربوبیّت عالمانه خدا، مقتضی حقّانیّت جهان افرینش+۱ آیه
- خلقت جهان افرینش، براساس حق، به فرمان خداوند+۱۱ آیه
- خداوند، افریننده جهان، بدون الگویی از پیش+۱۱ آیه
- خلقت جهان افرینش بر اساس حق از سوی خداوند+۵ آیه
- اخرت، مقصد و هدف جهان افرینش+۲ آیه
- افرینش اسمانها، بر اساس حق+۷ آیه
- جهان، افریده شده خداوند، بر پایه حق+۸ آیه
- حق بودن افرینش جهان، مقتضای برپایی قیامت+۸ آیه
- زمین، افریده شده خداوند، بر اساس حق+۷ آیه
- خلقت جهان به فرمان خدا، بر اساس حق و به دور از بطلان+۲ آیه
- افرینش زمین، بر اساس حق+۱۳ آیه
- خداوند، خالق و پدیداورنده زمین+۱۲ آیه
- عفو و گذشت، بدون عتاب و توبیخ، رفتاری زیبا
- پیامبر(صلی الله علیه واله)، مامور به عفو زیبا، در برابر رفتارهای مشرکان و کافران
- توجّه به خلاقیت خداوند بر محور حق و حتمیت وقوع قیامت، موجب گذشت با عفو زیبا+۲ آیه
- لزوم همراه بودن گذشت، با زیبایی و نیکی
- برخورد کریمانه با عفو و اغماض از ازار و اذیّت دیگران، رفتاری شایسته
- فراخوانده شدن پیامبراکرم(صلی الله علیه واله) به عفو و گذشت از خطاکاران+۴ آیه
- عقیده به هدفداری خلقت و حتمیّت قیامت، زمینه ای برای عفو و گذشت نیکو از دیگران
- پیامبر(صلی الله علیه واله) موظّف به عفو در حدّ رضای بدون عتاب، نسبت به مشرکان
- یاداوری نعمتهای بزرگ خداوند به پیامبر(صلی الله علیه واله)، موجب اسانی صبر و تحمّل وی و عفو، از کردار ناشایست ازاردهندگان+۱ آیه
- همه مخلوقات و اشیا، در قلمرو علم و اگاهی خدا+۲ آیه
- علم به زمان وقوع قیامت، در انحصار خداوند+۱ آیه
- قیامت، دارای زمان معیّن شده (ساعت) نزد خداوند و از نامهای قیامت
- وعده قیامت، حق، حتمی و تخلّف ناپذیر
- تسلّا و دلداری خداوند به پیامبر صلی الله علیه و اله، در برابر تکذیب و مخالفتهای مشرکان+۲ آیه
- گذشت و اغماض محمّد صلی الله علیه و اله از دشمنان و کافران، به خیر و صلاح ان حضرت و در راستای تربیت و کمال وی+۱ آیه
- محمّد صلی الله علیه و اله، موظّف به عفو کریمانه و گذشت شایسته، از کافران و مشرکان، و نادیده گرفتن اذیّت و ازار انان
- محمّد صلی الله علیه و اله، وظیفهدار عفو کریمانه و گذشت شایسته از کافران و نادیده گرفتن اذیّت و ازار انها
- پیامبر صلی الله علیه و اله، مامور پیشه ساختن عفو از خطاکاران+۵ آیه
- اندیشیدن درباره هدفداری و حقّانیّت خلقت و وجود حکمت در افرینش انسان و جهان، راهی برای پی بردن به حقّانیّت معاد+۱۱ آیه
- لزوم نادیده گرفتن لغزشهای مردم و گذشت از خطای انان در معاشرت با انان+۵ آیه
- برپایی قیامت، وعده حتمی الهی+۱ آیه