آیه ۸۵ سوره حجر

سوره حجر(الحجر)، آیه ۸۵ · جزء ۱۴ · صفحه ۲۶۶

وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ

ما آسمانها و زمین و آنچه را میان آن دو است، جز بحق نیافریدیم؛ و ساعت موعود [= قیامت‌] قطعاً فرا خواهد رسید (و جزای هر کس به او می‌رسد)! پس، از آنها به طرز شایسته‌ای صرف‌نظر کن (و آنها را بر نادانیهایشان ملامت ننما)!

معنی کلمات و عبارات
«بِالْحَقِّ»: به حق نه به باطل. هم آفرینش جهان و هم نظام حاکم بر جهان و هم هدف نهائی آن، سازگار با حق و حقیقت و دارای حکمت و مصلحت است. «السَّاعَةَ»: روز رستاخیز. «إصْفَحْ»: گذشت کن. ببخشای. «الصَّفْحَ»: گذشت. صرف نظر کردن. «الصَّفْحَ الْجَمِیلَ»: گذشت بزرگوارانه و بدون سرزنش.
نزول

سال ۳ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال

نکات آیه
۱- خداوند آسمانها، زمین و موجودات در فضا را بر اساس حق (حکیمانه و با مقصودى صحیح) آفرید. «و ما خلقنا السموت و الأرض و ما بینهما إلاّ بالحقّ» یکى از موارد کاربرد واژه «حق» جایى است که کارى به مقتضاى حکمت و بر اساس مصلحت انجام پذیرفته باشد (مفردات راغب). برداشت فوق بر اساس این کاربرد است. ۲- نظام آفرینش (آسمانها، زمین و موجودات در فضا)، نظامى هدفدار و حکیمانه است. «و ما خلقنا السموت و الأرض و ما بینهما إلاّ بالحقّ» واژه «حق» در مقابل «باطل» است و باطل; یعنى، پوچ و بى هدف. بنابراین لغت «حق» - که متضمن معناى حکمت و مصلحت است - مى تواند بیانگر هدف دارى باشد. مؤید آن آیات متعددى است که بطلان و پوچى در آفرینش جهان را نفى مى کند. ۳- میان آسمانها و زمین (فضا)، پدیده هایى وجود دارد. «و ما خلقنا السموت و الأرض و ما بینهما إلاّ بالحقّ» ۴- جهان، داراى آسمانهاى متعدد است. «و ما خلقنا السموت ... إلاّ بالحقّ» ۵- برپایى قیامت، امرى قطعى و تحقق پذیر است. «و إن الساعة لأتیة» «ساعة» در لغت، به معناى جزئى از اجزاى زمان و در آیه فوق کنایه از قیامت است. ۶- «الساعة» از نامهاى قیامت «و إن الساعة لأتیة» ۷- حق بودن (هدفدار و حکیمانه بودن) نظام آفرینش، مقتضى برپایى قیامت «و ما خلقنا السموت ... إلاّ بالحقّ و إن الساعة لأتیة» جمله «إن الساعة لأتیة» به منزله نتیجه استدلال به آیه «و ما خلقنا السموات ... إلاّ بالحق» است; یعنى، چون جهان بر اساس حق آفریده شده است، قهراً برپایى قیامت قطعى خواهد بود. ۸- آفرینش جهان بدون برپایى قیامت، پوچ و عبث و به دور از حکمت و مقصودى صحیح است. «و ما خلقنا السموت ... إلاّ بالحقّ و إن الساعة لأتیة» ۹- جهان آخرت، مقصد و مقصود از آفرینش جهان است. «و ما خلقنا السموت ... إلاّ بالحقّ و إن الساعة لأتیة» جمله «و إن الساعة لأتیة» - چنان که برخى مفسّران احتمال داده اند - مى تواند تفسیر «بالحق» باشد. بنابراین معناى «به حق آفریده شدن جهان» این مى شود که: جهان داراى مقصد و هدفى است و آن قیامت و آخرت است. ۱۰- کافران و منکران برپایى قیامت، فاقد توجیه و تفسیر صحیح و حق مدارانه براى آفرینش جهانند و یا مردمى پوچ گرا مى باشند. «و ما خلقنا السموت ... إلاّ بالحقّ و إن الساعة لأتیة» ۱۱- پیامبر(ص) وظیفه دار عفو کریمانه و گذشت شایسته از کافران و مشرکان و نادیده گرفتن اذیت و آزار آنان بود. «فاصفح الصفح الجمیل» «صفح» به معناى عفو بدون ملامت کردن و به رخ کشیدن است که از آن مى توان گذشت کریمانه و بزرگوارانه برداشت کرد. ۱۲- عقیده به قیامت و هدف دارى و حکمت آمیز بودن جهان خلقت، موجب آسانى تحمل مشکلات و مقتضى گذشت و نادیده گرفتن اذیت و آزار و آسیبهاى وارده از سوى دشمنان است. «و ما خلقنا السموت ... إلاّ بالحقّ ... فاصفح الصفح الجمیل» «فا» در «فاصفح» تفریع است و جمله «فاصفح ...» را بر جمله «و ما خلقنا السموات ... إلاّ بالحق و إن الساعة لأتیة» عطف کرده است. بنابراین، استفاده مى شود که به حق آفریده شدن جهان اقتضا دارد تا انسانِ حق طلبى همچون رسول الله(ص) در مسیر حق بردبار باشد و تلاش خود را در برابر حق ناپذیرى کافران بیهوده نپندارد. ۱۳- پیامبر(ص) در مکه تحت فشار و اذیت و آزار مخالفان خود بود. «فاصفح الصفح الجمیل» توصیه خداوند به گذشت به دلیل وجود اذیت و آزار است که آیه ۹۵ همین سوره (إنا کفیناک المستهزءین) مؤید این حقیقت است. ۱۴- گذشت و برخورد کریمانه با دشمنان و کافران در ابتداى نهضت اسلامى و تبلیغات دینى، امرى لازم و بایسته است. «فاصفح الصفح الجمیل» نزول آیه فوق - که از گذشت و عفو سخن به میان آورده است - (در نیمه اول بعثت) و از جانب دیگر دستور به برخورد شدید با کافران و دشمنان در مدینه (نیمه دوم بعثت) مى تواند بیانگر مطلب فوق باشد. ۱۵- برخورد کریمانه و عفو و اغماض از آزار و اذیت دیگران - حتى کافران و دشمنان - امرى شایسته و پسندیده است. «فاصفح الصفح الجمیل»
تفسیر (۷)
روایات و احادیث

۱۶- «قال الرضا(ع) فى قول الله عزّوجلّ: «فاصفح الصفح الجمیل» قال: العفو من غیر عتاب; [منبع: عیون اخبارالرضا، ج ۱، ص ۲۹۴، ح ۵۰; نورالثقلین، ج ۳، ص ۲۷، ح ۹۵ و ۹۶.] از امام رضا(ع) درباره سخن خداوند «فاصفح الصفح الجمیل» روایت شده است که حضرت فرمود: مراد عفو و گذشت بدون سرزنش است».

موضوعات

دسته‌بندی موضوعی

فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۳۶)
  • عالم افرینش، دارای اسمانهای متعدّد+۱۱ آیه
  • افرینش اسمانها بر اساس حق+۱۲ آیه
  • خدا، پدید اورنده اسمانها+۱۲ آیه
  • ربوبیّت عالمانه خدا، مقتضی حقّانیّت جهان افرینش+۱ آیه
  • خلقت جهان افرینش، براساس حق، به فرمان خداوند+۱۱ آیه
  • خداوند، افریننده جهان، بدون الگویی از پیش+۱۱ آیه
  • خلقت جهان افرینش بر اساس حق از سوی خداوند+۵ آیه
  • اخرت، مقصد و هدف جهان افرینش+۲ آیه
  • افرینش اسمانها، بر اساس حق+۷ آیه
  • جهان، افریده شده خداوند، بر پایه حق+۸ آیه
  • حق بودن افرینش جهان، مقتضای برپایی قیامت+۸ آیه
  • زمین، افریده شده خداوند، بر اساس حق+۷ آیه
  • خلقت جهان به فرمان خدا، بر اساس حق و به دور از بطلان+۲ آیه
  • افرینش زمین، بر اساس حق+۱۳ آیه
  • خداوند، خالق و پدیداورنده زمین+۱۲ آیه
  • عفو و گذشت، بدون عتاب و توبیخ، رفتاری زیبا
  • پیامبر(صلی الله علیه واله)، مامور به عفو زیبا، در برابر رفتارهای مشرکان و کافران
  • توجّه به خلاقیت خداوند بر محور حق و حتمیت وقوع قیامت، موجب گذشت با عفو زیبا+۲ آیه
  • لزوم همراه بودن گذشت، با زیبایی و نیکی
  • برخورد کریمانه با عفو و اغماض از ازار و اذیّت دیگران، رفتاری شایسته
  • فراخوانده شدن پیامبراکرم(صلی الله علیه واله) به عفو و گذشت از خطاکاران+۴ آیه
  • عقیده به هدفداری خلقت و حتمیّت قیامت، زمینه ای برای عفو و گذشت نیکو از دیگران
  • پیامبر(صلی الله علیه واله) موظّف به عفو در حدّ رضای بدون عتاب، نسبت به مشرکان
  • یاداوری نعمتهای بزرگ خداوند به پیامبر(صلی الله علیه واله)، موجب اسانی صبر و تحمّل وی و عفو، از کردار ناشایست ازاردهندگان+۱ آیه
  • همه مخلوقات و اشیا، در قلمرو علم و اگاهی خدا+۲ آیه
  • علم به زمان وقوع قیامت، در انحصار خداوند+۱ آیه
  • قیامت، دارای زمان معیّن شده (ساعت) نزد خداوند و از نامهای قیامت
  • وعده قیامت، حق، حتمی و تخلّف ناپذیر
  • تسلّا و دلداری خداوند به پیامبر صلی الله علیه و اله، در برابر تکذیب و مخالفتهای مشرکان+۲ آیه
  • گذشت و اغماض محمّد صلی الله علیه و اله از دشمنان و کافران، به خیر و صلاح ان حضرت و در راستای تربیت و کمال وی+۱ آیه
  • محمّد صلی الله علیه و اله، موظّف به عفو کریمانه و گذشت شایسته، از کافران و مشرکان، و نادیده گرفتن اذیّت و ازار انان
  • محمّد صلی الله علیه و اله، وظیفهدار عفو کریمانه و گذشت شایسته از کافران و نادیده گرفتن اذیّت و ازار انها
  • پیامبر صلی الله علیه و اله، مامور پیشه ساختن عفو از خطاکاران+۵ آیه
  • اندیشیدن درباره هدفداری و حقّانیّت خلقت و وجود حکمت در افرینش انسان و جهان، راهی برای پی بردن به حقّانیّت معاد+۱۱ آیه
  • لزوم نادیده گرفتن لغزشهای مردم و گذشت از خطای انان در معاشرت با انان+۵ آیه
  • برپایی قیامت، وعده حتمی الهی+۱ آیه
واژه‌ها