اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ ما خَلَقنَا السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ وَ ما بَينَهُما إِلاّ بِالحَق‌ِّ وَ إِن‌َّ السّاعَةَ لَآتِيَةٌ فَاصفَح‌ِ الصَّفح‌َ الجَمِيل‌َ (85)
و خلق نکرديم ما آسمانها و زمين و آنچه بين آسمان و زمين است مگر بحق و بجا و بموقع سابقا مکرر در موضوع خلقت صحبت کرده‌ايم، اوّلا خداوند تبارک و تعالي حکيم علي الإطلاق است عالم بجميع حکم و مصالح و عادل است تمام افعالش مطابق حکمت و مصلحت است فعل قبيح و لغو محال است از او صادر شود چه قبيح و لغو صرف و چه قبيح و لغو مطلق بلکه کل افعالش حسن است چه حسن صرف و چه حسن مطلق.
توضيح کلام هر فعلي در عالم تصوّر خالي از شش قسم نيست و قسم هفتم ندارد، يا حسن صرف است که مصلحت دارد و مفسده ندارد، يا قبيح صرف است که مفسده دارد و مصلحت ندارد، يا لغو صرف است نه مصلحت دارد نه مفسده اينکه سه قسم و سه قسم ديگر آنکه هم مصلحت دارد و هم مفسده اگر مصلحتش غالب باشد حسن مطلق است چون ترکش قبيح است، و اگر مفسده او غالب باشد قبيح مطلق است و اگر مساوي باشد لغو مطلق است، و چهار قسم اخير محال است از خداوند صادر شود بمقتضاي عدل.
و در حکمت خلقت آسمانها و زمين آيات بسياري داريم که براي بشر خلق شده و بشر براي تکميل و نيل بسعادت، لذا ميفرمايد: ما خَلَقنَا ما نافيه و تعبير بمتکلم مع الغير بواسطه اينست که اگر اختصاص بخدا دارد بدون واسطه و اسباب بمتکلم وحده تعبير ميفرمايد. مثل:
وَ أَنَا رَبُّکُم وَ أَن‌ِ اعبُدُونِي و اگر اسباب و وسائط دارد مع الغير تعبير ميفرمايد مثل مقام (السموات) سماوات هفتگانه طبقات اينکه فضاي وسيع است که در جوّ آنها منظومه‌هاي شمسي و کرات علويه است که بعد آنها بکره شمس و کره
جلد 12 - صفحه 68
زمين معين شده و تمام اينکه ستاره‌ها در طبقه اولي است بدليل زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنيا بِزِينَةٍ الکَواکِب‌ِ و الصافات آيه 6 (و الارض) کره زمين از تخوم أرض تا سطح أرض که دور خود و دور کره شمس حرکت دارد وضعي و انتقالي وَ ما بَينَهُما که کره ماه که سه ربع کره زمين را احاطه کرده و کره هوا و کره نار که عناصر اربعه مينامند و امهات اربعه ميخوانند، چنانچه طبقات آسمان را آباء سبعه ميگويند و فوق تمام اينها کرسي است که ميفرمايد: وَسِع‌َ کُرسِيُّه‌ُ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ آية الکرسي و فوق آن عرش است که منتهاي آن را که سطح محدّب او است جز ذات اقدس ربوبي کسي نميداند إلّا بالحق بجا و بموقع و موافق حکمت و مصلحت خلق شده چه حکم و مصالح آنها را بشر بفهمد کلّا ام بعضا و چه نداند.
وَ إِن‌َّ السّاعَةَ لَآتِيَةٌ فَاصفَح‌ِ الصَّفح‌َ الجَمِيل‌َ و محققا ساعت که قيامت باشد آينده است پس در گذر در گذشتني نيکويي وَ إِن‌َّ السّاعَةَ لَآتِيَةٌ قيامت البته خواهد آمد با تأکيد بان‌ّ و لام تأکيد و جمله اسميّه و تمام اينکه اوضاع درهم کوبيده ميشود، چنانچه در آيات بسيار دارد.
إِذَا الشَّمس‌ُ کُوِّرَت وَ إِذَا النُّجُوم‌ُ انکَدَرَت وَ إِذَا الجِبال‌ُ سُيِّرَت إلي قوله تعالي:
وَ إِذَا البِحارُ سُجِّرَت سورة تکوير.
إِذَا السَّماءُ انفَطَرَت وَ إِذَا الکَواکِب‌ُ انتَثَرَت وَ إِذَا البِحارُ فُجِّرَت سوره انفطار يَوم‌َ تُبَدَّل‌ُ الأَرض‌ُ غَيرَ الأَرض‌ِ وَ السَّماوات‌ُ الاية ابراهيم آيه 49 و غير اينها از آيات فَاصفَح‌ِ الصَّفح‌َ الجَمِيل‌َ صفح إعراض است که آنچه کفّار و مشرکين اذيّت و جسارت ميکنند عقوبت خود را در قيامت ميچشند شما صبر و تحمل کنيد و اعراض نمائيد و صفح جميل غمض عين است و در مقام تلافي و انتقام نبودن است، چنانچه در فتح مکه از تمام مشرکين از ابو سفيان و اتباعش و ساير سران مشرکين گذشت کرد با آن همه اذيتهايي که بحضرتش و اصحابش کرده بودند و آنها را آزاد کرد فرمود:
اقول: لکم ما قال: اخي يوسف في اخوته لا تَثرِيب‌َ عَلَيکُم‌ُ اليَوم‌َ
جلد 12 - صفحه 69
يوسف آيه 92.