تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لَقَدْ آتَيْناکَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَ الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ (87)
جلد 7 - صفحه 142
بعد از آن تخصيص فرمايد پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را به نعمتهاى خاصه بر طريق امتنان و مى‌فرمايد:
وَ لَقَدْ آتَيْناکَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي: و هر آينه بتحقيق داديم تو را اى پيغمبر سبع مثانى. وَ الْقُرْآنَ الْعَظِيمَ: و داديم تو را قرآن عظيم که در غايت عظمت است، زيرا در بر دارد آنچه محتاجند تمامى مردمان در امور معاد و معاش بطرز خاص و روش محکم و متقن، بمرتبه‌اى که کليّه فوائد روحى و جسدى دنيائى و آخرتى عموم طبقات بشر را تا روز قيامت بيان، و عقول دانشمندان را حيران نموده.
و مراد از سبع مثانى سوره مبارکه حمد مى‌باشد، چنانچه ابن بابويه به اسناد خود از حضرت امام حسن عسکرى از آباء گرام خود عليهم السّلام از امير المؤمنين عليه السّلام فرمود: بسم اللّه آيه‌اى از فاتحة الکتاب، و آن هفت آيه و تمامى آن بسم اللّه الرّحمن الرحيم است. شنيدم حضرت رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود: خداى تعالى فرمود: اى محمد، هر آينه بتحقيق داديم تو را سبع مثانى و قرآن عظيم، پس متفرد ساخته مرا به امتنان، به سبب فاتحة الکتاب و قرار داده آن را مقابل قرآن عظيم. «1» و در مثانى بودن سوره حمد وجوهى ذکر شده: «2» 1- به اعتبار آن که گفتار در آن دو تا شود و محمد بن مسلم از صادقين عليهما السّلام نيز روايت نموده، علما کلمات مثانى را هفت شمرده‌اند. اول:
اللّه، رب. دوم: رحمن رحيم. سوم: اياک. اياک. چهارم: الصراط. صراط.
پنجم: عليهم. عليهم. ششم: غير. لا. هفتم: المغضوب عليهم و لا الضالين.
2- به اعتبار آن که در نماز دو مرتبه تکرار شود
«1» مجمع البيان جلد 3، صفحات 344 و 345.
«2» مجمع البيان، جلد 3، صفحه 345- تفسير برهان جلد 2 صفحه 353- تفسير صافى، جلد 3، صفحه 120.
جلد 7 - صفحه 143
3- به اعتبار آن که نصف آن ثناى بنده است خدا را، و نصفى ديگر عطاى پروردگار است بنده را.
4- به اعتبار آن که دو مرتبه نازل گشته.
5- مثانى به اين معنى که هفت آيه، و قرائت آن برابرى کند با قرائت هفت سبع قرآنى که تمام آن باشد.
6- مثانى به اعتبار اشتمال بر حقين حق خداى تعالى و حق بنده.
7- به اعتبار تضمن دو نوع معانى متقابله، مثل ربوبيت و عبوديت، خالقيت و مخلوقيت، عمل و توفيق، هدايت و ضلالت، دوست و دشمن.
8- مثانى به اعتبار مشتمل بودن بر معانى کثيره، و هر يک دو قسم باشد.
بيان: 1- اسماء و صفات الهى بر دو قسم باشد: قسمى دال بر عظمت و جبروت و کبريائى، و قسمى دال بر رحمت و رأفت و لطف و احسان، و ذکر اللّه و رحمن رحيم مشتمل است بر هر دو قسم.
2- ثناى سبحانى بر دو وجه است: ثناى بر ذات و صفات، و ثناى بر الاء و نعماء، و کلمه (الحمد للّه) هر دو را شامل.
3- ربوبيت بر دو نوع باشد: يکى اعطاى وجود، و ديگر ابقاى موجود، و کلمه (رب) افاده هر دو تربيت را نمايد.
4- عالم نيز بر دو نوع است: عالم فنا و عالم بقا يا عالم صغير و کبير (العالمين) شامل هر دو باشد.
5- رحمت نيز دو قسم است: رحمت دنيا و رحمت آخرت يا رحمت عامه و خاصه (الرحمن الرحيم) دلالت نمايد بر هر دو.
6- جزا بر دو چيز متفرع باشد: ثواب بر طاعت و عقاب بر معصيت (مالک يوم الدين) اشاره به هر دو باشد.
7- طاعت دو صنف است: عبادت و عبوديت (اياک نعبد) به هر دو دالّ است.
8- استعانت بر دو نوع: يکى بر تحصيل خير و ديگر بر ترک شر (و اياک
جلد 7 - صفحه 144
نستعين) به هر دو اشاره دارد.
9- اهل ضلالت دو گروهند: جبريه و قدريه، کلمه (اهدنا الصراط المستقيم) ردّ هر دو مذهب نمايد.
10- هدايت بر دو قسم: هدايت بيان و هدايت ارشاد (صراط الذين) به هر دو دال است.
11- مهتديان دو دسته‌اند: انبياء و اولياء، کلمه (انعمت عليهم) شامل هر دو باشد.
12- مخالفان دو فرقه‌اند: کفار و مبتدعان، (غير المغضوب عليهم و لا الضالين) شامل هر دو خواهد بود.
تتميم: تفسير برهان «1» چند روايت ذکر شده از حضرت باقر و صادق عليهما السّلام مى‌فرمايد: مائيم مثانى که خداى تعالى عطا فرموده پيغمبر ما را.
ايضا- از حضرت صادق «2» عليه السّلام- ظاهر مثانى (الحمد) و باطن آن ولد ولد و هفتم آنها قائم عليه السّلام.