تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ (178)
وَ لا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا: و گمان نکنند آنانکه کافر شدند از يهود و نصارى و مشرکان و منافقان. به قرائت حمزه و ابن کثير، و لا تحسبن به خطاب خوانده شده، يعنى گمان مکن اى مخاطب کفار را، أَنَّما نُمْلِي لَهُمْ: بدرستى
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 309
که آنچه مهلت مى‌دهيم آنان را، خَيْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ: خير است مر نفسهاى آنها را از ايمان، إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً: اينست و جز اين نيست که ما مهلت دهيم آنها را در زندگانى دنيا و تعجيل در عقوبت ننمائيم، تا باشد عاقبت و سر انجام امر ايشان زيادى گناه. و چون به سبب تمادى، در کفر و طغيان افزايند، عذاب و عقوبت آنان شديدتر گردد. وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهِينٌ: و براى ايشان است عذابى خوار کننده و رسوا سازنده.
تحقيق: سيد رضى رضوان اللّه عليه فرمايد: به قاعده مقرره که واجب است حمل آيات متشابه به آيات محکمه، پس اين آيه: لِيَزْدادُوا إِثْماً، حمل شود به آيه شريفه: وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ. به تأمل در آن، عقل دريابد مراد حق تعالى از خلق جن و انس، معرفت و عبادت است، پس نشايد که مراد الهى معصيت يا ازدياد گناه باشد. بنابراين لازم است حمل آيه مذکوره به آنچه عقل مظاهرت نمايد قواعد عدل را، و اين اصلى باشد از اصول دين؛ پس آيه به يکى از وجوه تفسير شود:
1- اخبار از عاقبت امر و مصير و مرجع و مآل آنها که تعبير از آن به (لام عاقبت) شود، يعنى مهلت داديم آنها را، عاقبت زياد کردند گناه را.
2- کثرت امهال گر چه فى نفسه خير است، لکن در کفار منعکس گرديد به شر، زيرا به سوء اختيار صرف کردند در محارم و معاصى.
3- گمان نکنيد که امهال ما رضاى به افعال آنها باشد، بلکه شر براى آنها باشد، زيرا معصيت و مخالفت را افزودند، و بدان سبب مستحق عذاب اليم شدند.
4- آنکه انعام فرموديم به امهال تا شکرگزار شوند و اطاعت کنند، پس متمادى در طغيان و متمرد در کفران گرديدند.
5- تبقيه مکلف، وقتى اشتغال به طاعت حق صرف نشود، خير نخواهد بود، زيرا خيريت مربوط به دو امر است: 1- از جانب خدا، به تمکين و الطاف به ارسال رسل و انزال کتب و تخليه. 2- از طرف بنده، به اقبال و
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 310
انقياد و قبول. بنابراين وقتى از بنده قسمت قبول واقع نشود، جايز است گفته شود آنکه تقيه خير نيست براى بنده.
تبصره: يک قسم از نعم الهى، نعمت استدراج است، يعنى پس از آنکه بنده به الطاف سبحانى توجهى ننمايد به ايمان و هدايت و دائما در مقابل، طغيان و کفر و سرکشى را زياد گرداند، نعمت و زندگانى دنيا بر آن اضافه شود از مال و مکنت و اولاد و صحت و نفع و غيره، و اينها گرچه به صورت نعمت و تصور خير باشد، لکن چنين نيست، بلکه در واقع نقمت و استدراج باشد، يعنى بتدريج، سرکشى و کفر زياد شود تا عاقبت الامر منجر به عذاب عظيم گردد. از اين قبيل است امهال کفار و معاندين به زندگانى دنيا و زيادتى نعم بر آنها.
حضرت امير المؤمنين عليه السّلام در نهج البلاغه فرمايد: يا ابن آدم اذا رأيت ربّک سبحانه يتابع عليک نعمه و انت تعصيه فاحذره: «1» اى فرزند آدم، هرگاه ببينى پروردگار تو که منزه است از کل عيوب، مدام عطا فرمايد بر تو نعمتهاى خود را بى‌تشويش، و حال آنکه معصيت مى‌کنى و نافرمانى اوامر او را نمائى، پس بترس از او و دورى کن از گناه که تتابع نعمت با وجود معصيت، استدراج است از خداى تعالى تا داخل نشوى در کريمه «سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَيْثُ لا يَعْلَمُونَ»*. بنابراين هشيارى لازم است.
نکته: (لام) در: لِيَزْدادُوا إِثْماً، لام عاقبت است، يعنى سر انجام و عاقبت امهال آنان منجر به زيادتى گناه آنان؛ و زيادتى طغيان، موجب شدت عذاب نيران باشد.