اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
خَلَق‌َ الإِنسان‌َ مِن نُطفَةٍ فَإِذا هُوَ خَصِيم‌ٌ مُبِين‌ٌ «4»
خلق فرمود انسان را از نطفه پس گرديد او صاحب طرفيت آشکارا خَلَق‌َ الإِنسان‌َ يکي از آيات بزرگ الهي خلقت انسانيست که از أمير المؤمنين مرويست فرمود:
أ تزعم أنّک جرم صغير و فيک انطوي العالم الأکبر
که گفتند انسان عالم صغير است، که آنچه خداوند در عالم کبير خلق فرموده نمونه او را در انسان قرار داده، بلکه مظهر صفات ربوبي است هر چه کاملتر شود مظهريتش تام‌تر ميگردد تا برسد بجايي که مظهر تام اتم جميع صفات ربوبي گردد، مثل خاندان محمّد و آل محمّد
جلد 12 - صفحه 84
صلّي اللّه عليه و اله، و لذا انسان را تعبير باعجوبة الکون کردند و حکماء الهي اعضاء و اجزاء خارجي و داخلي بدن انسان را تطبيق بر جميع عوامل جسماني از عرش تا فرش و جميع کرات علوي و سفلي کردند و روح انسان را تطبيق بر عوالم روحاني از عقول و نفوس نفس اماره و لوامه و مطمئنه و روح نباتي و حيواني و ملکي و روح ايماني وا عجب از همه اينها اينکه انسان کارش در تعالي و تنزّل بجايي ميرسد که از ملک پرّان شود و از سگ پستتر گردد با اينکه بدو خلقت او يک آب متعفّن نجس بوده و آخر او يک مردار گنديده که گفتند
اوّله نطفة قذرة و آخره جيفة نتنة و بينهما حامل العذرة
لذا ميفرمايد:
خَلَق‌َ الإِنسان‌َ مِن نُطفَةٍ پس از آن تحولاتي دارد علقه مضغه کسوه لحم و عظم تا آنجا که بفرمايد:
ثُم‌َّ أَنشَأناه‌ُ خَلقاً آخَرَ فَتَبارَک‌َ اللّه‌ُ أَحسَن‌ُ الخالِقِين‌َ مؤمنون آيه 14.
فَإِذا هُوَ خَصِيم‌ٌ مُبِين‌ٌ اينکه جمله را دو نحوه تفسير کرده‌اند يکي آنکه انسان در اينکه دنيا رو بترقي و تعاليست علما و عملا و رو برشد است عقلا و بدنا تا بحدي که قدرت دارد دفع مزاحمات و منافيات از خود و بستگان خود کند و رد مخالفين دين خود نمايد علنا و آشکارا بقواي علمي و بدني و طرفداري از حق و حقيقت کند و اينست معني خصيم، ديگر آنکه مراد اينکه باشد که مکابره و مجادله و معارضه ميکند با حق و حقيقت و با انبياء و اولياء و علماء و صلحاء و مؤمنين، و لکن تفسير اول اظهر است، چنانچه از تفسير علي بن ابراهيم که گفتند، بطون اخبار است که تفسير کرده خصيم را
متکلما بليغا
بلکه مناسبت با آيات قبل و بعد دارد