تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ وَ النُّجُومُ مُسَخَّراتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِي ذلِکَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ «12»
وَ سَخَّرَ لَکُمُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ: و رام گردانيد خداوند متعال براى انتفاع شما
جلد 7 - صفحه 171
شب و روز را، يکى براى آسايش و ديگرى براى آرايش.
بيان: حضرت صادق عليه السّلام به مفضل مى‌فرمايد «1»: تفکر کن در مقادير شب و روز که چگونه بر وفق مصلحت بندگان مقدر گشته، در اکثر معموره‌ها نهايتش زياده از پانزده ساعت نيست. اگر مقدار روز صد ساعت مى‌شد، هرآينه آنچه بر روى زمين است از حيوانات و نباتات هلاک مى‌شدند. اما حيوان به جهت آنکه در اين مدت طويل قرار نمى‌گرفتند و ساکن نمى‌شدند، و چهارپايان در اين روز به اين درازى مشغول چرا، و آدميان در تمام اين مدت مشغول کار مى‌شدند، و معلوم است که اينها باعث هلاک ايشان مى‌گرديد. و اما نباتات از حرارت آفتاب در اين زمان طويل، خشک و مى‌سوختند. همچنين اگر شب صد يا دويست ساعت ممتد مى‌شد، حيوان در اين مدت از حرکت باز، و طلب معاش نمى‌توانستند، و از گرسنگى هلاک، و حرارت طبيعيه نباتات کم، و فاسد و متعفن مى‌شد، چنانچه نبات اگر در مکانى برويد که آفتاب بر آن نتابد، متعفن خواهد شد.
وَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ: و همچنين رام گردانيد براى انتفاع شما آفتاب و ماه را.
تتمه: فرمود «2»: تفکر نما اى مفضل در طلوع و غروب آفتاب براى قيام شب و روز. اگر طلوع آفتاب نبود، جميع امور عالم باطل مى‌شد و نمى‌توانستند مردم سعى کنند در معاش خود، و دنيا هميشه برايشان تار بود و عيش آنها بدون لذت و روح و نور گوارا نبود و مصالح طلوع خورشيد، ظاهر، محتاج به شرح نيست.
تأمل نما در غروب آن، اگر نبود غروب آفتاب، مردم را قرار و سکون نبود با شدت احتياج آنها به خواب و استراحت تا آنکه بدنشان از کلال برآيد و حواس قدرت يابد و قوه هاضمه برانگيخته شود براى هضم. بدرستى که بسيارى از
«1» توحيد مفضّل، ترجمه علامه مجلسى، مجلس سوّم، صفحه 136، و 137.
«2» مدرک پيشين، صفحه 122.
جلد 7 - صفحه 172
مردم آنقدر حرص بر کسب و جمع و ذخيره مال دارند که اگر تاريکى شب مانع آنها نمى‌شد، هرآينه چندان کار مى‌کردند که خود را از کار مى‌افکندند.
قادر متعال به حکمت و مصلحت مقدر فرمود غروب و طلوع آن را، و ايضا ساير منافعى که از آفتاب حاصل آيد از توليد چهار فصل و نمو نبات و پرورش حيوان و تربيت معادن و غيره که زياد است، و اما ماه نيز فوائد بسيار و تغيير احوال آن که گاه هلال و گاه بدر و گاه محاق و گاه در عقده خسوف، گاهى ناقص و گاهى زايد، هرآينه قدرت و تدبير آفريدگار را مبرهن سازد.
وَ النُّجُومُ مُسَخَّراتٌ بِأَمْرِهِ: و ستارگان رام کرده شدگانند به فرمان الهى براى تدبير و مصالح بندگان. بعضى سياره و بعضى ثوابت، بعضى مطلق العنان از برجى به برجى حرکت مى‌کنند و در حرکت از هم جدا نشوند. هر يک را دو حرکت مختلف: يکى عام که همه کواکب به آن متحرکند و آن حرکت شبانه روزى و از مشرق به مغرب باشد؛ و ديگر، حرکت خاصه هر يک که از مغرب به مشرق است مانند مورچه‌اى که بر آسيا به جانب چپ حرکت کند و آسيا را به جانب راست حرکت دهد. پس دو حرکت مختلف نمايد. يکى به اراده خود که حرکت مى‌کند، و ديگر به جبر که آسيا آن را به پس مى‌گرداند. پس سؤال کن از کسانى که ادعا کنند اين ستارگان به طبايع خود متحرکند بى‌مدبرى و بى تقدير صانع، اگر چنين باشد که آنها گويند، چرا همه ساکن، و چرا تمام منتقل نمى‌شوند؛ چگونه دو حرکت مختلفه به مقدار معينه ظهور يابد. إِنَّ فِي ذلِکَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ: هرآينه علامتها و دليلهاست بر وحدانيت صانع حکيم، مر گروهى را که تعقل نمايند.
نکته: ذکر تفکر در اول، و ذکر تعقل در اينجا، به جهت آنکه در احوال نباتات خفائى دارد مناسب ذکر تفکر است، و لکن اين آيات به غايت آشکار باشد مناسب ذکر عقل است.
جلد 7 - صفحه 173