اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
ما کان‌َ اللّه‌ُ لِيَذَرَ المُؤمِنِين‌َ عَلي ما أَنتُم عَلَيه‌ِ حَتّي يَمِيزَ الخَبِيث‌َ مِن‌َ الطَّيِّب‌ِ وَ ما کان‌َ اللّه‌ُ لِيُطلِعَکُم عَلَي الغَيب‌ِ وَ لکِن‌َّ اللّه‌َ يَجتَبِي مِن رُسُلِه‌ِ مَن يَشاءُ فَآمِنُوا بِاللّه‌ِ وَ رُسُلِه‌ِ وَ إِن تُؤمِنُوا وَ تَتَّقُوا فَلَکُم أَجرٌ عَظِيم‌ٌ (179)
خداوند خداوندي نيست که رها کند مؤمنين را بر آنچه که شما بر او هستيد تا آنکه جدا کند پليد را از پاکيزه و خداوندي نيست که شما را مطلع کند
جلد 4 - صفحه 439
بر غيب و بواطن ناس و لکن اختيار ميکند از پيغمبرانش هر که را که بخواهد پس شما ايمان آوريد بخدا و پيغمبران او و اگر ايمان آورديد و متقي و پرهيزکار شديد پس براي شما اجر و پاداش عظيمي است.
موضوع امتحان و آزمايش براي کشف باطن و مطابقة آن با ظاهر است و خداوند چون عالم ببواطن هر کسي هست احتياج بکشف ندارد، و امتحانات الهي براي کشف بواطن است بر خود انسان که بسا تخيّل ميکند که باطن خود بسيار خوب است چون انسان حب‌ّ نفس دارد بر خودش امر مشتبه ميشود، چه بسيار اشخاص که بواسطه دانستن بعضي از اصطلاحات خيال ميکنند مجتهد هستند. يا بواسطه فقدان اسباب معصيت توهّم عدالت ميکنند. يا بواسطه درک پاره‌اي از مطالب خيال ميکنند اعقل ناس هستند و غير اينها و همچنين کشف بر سايرين که اگر خداوند مقامي باو عنايت فرمود بدانند که بموقع بوده، و اگر عقوبتي باو متوجه شد بفهمند بجا بوده و همچنين بفهمند که با او چه معامله بکنند.
و توهّم نشود که امتحان خوب را بد و بد را خوب ميکند بلکه خوبي و بدي را ظاهر ميسازد لذا بمقتضاي حکمت خداوند تمام بنده‌گان را امتحان ميفرمايد و آيات و اخبار در اينکه باب بسيار است بِسم‌ِ اللّه‌ِ الرَّحمن‌ِ الرَّحِيم‌ِ الم أَ حَسِب‌َ النّاس‌ُ أَن يُترَکُوا أَن يَقُولُوا آمَنّا وَ هُم لا يُفتَنُون‌َ وَ لَقَد فَتَنَّا الَّذِين‌َ مِن قَبلِهِم الايه سوره عنکبوت، و از امير المؤمنين عليه السّلام است
(لتغربلنّکم غربلة و لتبلبلنکم بلبلة).
لذا در اينکه آيه ميفرمايد ما کان‌َ اللّه‌ُ لِيَذَرَ المُؤمِنِين‌َ عَلي ما أَنتُم عَلَيه‌ِ خطاب بخود مؤمنين است و توجه از غياب بخطاب و بالعکس يکي از محسنات است و در قرآن بسيار است مثل آيه شريفه حَتّي إِذا کُنتُم فِي الفُلک‌ِ وَ جَرَين‌َ بِهِم بِرِيح‌ٍ طَيِّبَةٍ الاية يونس آيه 22 و غير اينها.
پس مفاد آيه ما کان‌َ اللّه‌ُ يعني خدا اينکه نحو نيست که شما مؤمنين را
جلد 4 - صفحه 440
واگذارد بر آنچه اظهار ميکنيد که ما بر آنيم از حقيقة ايمان.
حَتّي يَمِيزَ الخَبِيث‌َ مِن‌َ الطَّيِّب‌ِ تميز، جدا کردن است، خبيث: پليد است که منافق باشد، و طيّب: پاکيزه که مؤمن حقيقي باشد اينکه دو از هم جدا ميشوند چنانچه در قيامت يوم تبلي السرائر خطاب ميرسد وَ امتازُوا اليَوم‌َ أَيُّهَا المُجرِمُون‌َ سوره يس آيه 590.
وَ ما کان‌َ اللّه‌ُ لِيُطلِعَکُم عَلَي الغَيب‌ِ در اوائل سوره بقره مجلد اول معناي غيب بيان شد در ذيل جمله الَّذِين‌َ يُؤمِنُون‌َ بِالغَيب‌ِ و مراد در اينجا اينست که قبل از امتحان شما بخواهيد منافق را از مؤمن تميز دهيد و از بواطن يکديگر مطّلع شويد ممکن نيست و مخالف حکمت است و الّا سدّ باب معاشرات و مزاوجات و مراودات و معاملات ميشود و نظام عالم مختل‌ّ ميگردد.
وَ لکِن‌َّ اللّه‌َ يَجتَبِي مِن رُسُلِه‌ِ مَن يَشاءُ اجتباء بمعني اختيار، يجتبي اي يختار من رسله، من تبعيضيه يعني بعض از رسل را آنهايي را که مشيّتش تعلق گرفته براي اطلاع بر غيب و علم بضمائر مردم و خبر از بواطن آنها، و البته پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم جزو اينکه بعض است و همچنين اوصياء او و از ما في الضمير هر کس با خبرند حيّا و ميتا و اخبار در اينکه باب بسيار است و جزو معجزه است.
فَآمِنُوا بِاللّه‌ِ وَ رُسُلِه‌ِ تکليف مهم شما اينست که از روي حقيقت ايمان بخدا و رسول داشته باشيد و در کارهاي آنها و دستورات آنها چون و چرا نکنيد.
وَ إِن تُؤمِنُوا وَ تَتَّقُوا فَلَکُم أَجرٌ عَظِيم‌ٌ اگر حقيقة تسليم شديد و مخالفت نکرديد پاداش عظيمي براي شما هست.
441