تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْراً لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَ لِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (180)
بعد از آن در تهديد ممسکين از حقوقات واجبه بيان فرمايد:
وَ لا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ: و گمان نکنند آنان که بخل ورزند از روى دنائت همت، بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ: به آنچه عطا فرمايد ايشان را خداى تعالى از بخشايش و کرم خود، يعنى اموال و متاع دنيويه، هُوَ خَيْراً لَهُمْ:
آن بخل و امساک، خير است براى ايشان، بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ: نه چنين است، بلکه شر است براى آنان، هم در دنيا به رفتن برکت، و هم در آخرت به عذاب و سطوت. بعد در کيفيت حشر آنها فرمايد: سَيُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ: زود است که طوق کرده شوند به گردن، آنچه بخل نمودند به آن از مال و زکات و حقوق واجبه، يَوْمَ الْقِيامَةِ: اين فضيحت و رسوائى آنها روز قيامت باشد.
تنبيه: آيه شريفه در شأن مانعين زکات است، و احاديث بسيار در آن وارد شده از جمله:
1- در کتاب کافى محمد بن مسلم روايت نموده از حضرت صادق
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 313
عليه السّلام: سؤال نمودم از اين آيه، فرمود: اى محمد: ما من احد يمنع من زکوة ماله شيئا الّا جعل اللّه ذلک يوم القيمة ثعبانا من نار مطوّقا فى عنقه ينهش من لحمه حتّى يفرغ من الحساب، ثمّ قال: و هو قول اللّه: سيطوّقون ما بخلوا به يوم القيمة. «1» يعنى: هيچکس منع ننمايد از زکات مالش چيزى را، مگر آنکه قرار دهد خدا آن را روز قيامت مارى از آتش، طوق زند در گردن او، به دندان گيرد گوشت او را تا فارغ شود از حساب. پس فرمود: اين است فرمايش الهى: زود باشد طوق زند در گردن او آنچه بخل ورزيده به آن.
2- على عليه السّلام فرمايد: اذا منعوا الزّکوة منعت الارض برکتها من الزّرع و الثّمار و المعادن کلّها. «2» وقتى منع نمودند زکات را، منع کند زمين برکت خود را از زراعت و ميوه‌ها و معادن تماما.
3- حضرت صادق عليه السّلام فرمايد: من منع الزّکوة فى حياته طلب الکرّة بعد موته. «3» هر که منع نمايد زکات را در زنده بودنش، طلب کند برگشتن را بعد از مردنش.
4- ابى بصير از حضرت صادق عليه السّلام روايت نموده، فرمود: من منع الزّکوة فليمت ان شاء يهوديّا و ان شاء نصرانيّا. «4» هر که منع نمايد زکات را، پس هر آينه مى‌ميرد اگر بخواهد، يهودى و اگر خواهد، نصرانى.
5- و نيز آن حضرت فرمود: ما ضاع مال فى برّ او بحر الّا بمنع الزّکوة. «5» و قال:
اذا قام القائم اخذ مانع الزّکوة فضرب عنقه. «6» ضايع نشود مال در صحرا يا در دريا مگر به منع زکات؛ و فرمود: وقتى قيام فرمايد قائم عجل اللّه فرجه، بگيرد مانع
«1» فروع کافى، جلد 3، کتاب الزکاة، صفحه 502، حديث اوّل
«2» جامع الاحاديث، جلد 8، کتاب الزکوة، باب 2، صفحه 26، حديث مسلسل 74
«3» همان مدرک، باب 3، صفحه 31، حديث 88
«4» همان مدرک، حديث 91
«5» مدرک پيشين، باب 2، صفحه 23، حديث مسلسل 59
«6» فروع کافى، جلد 3، صفحه 503، حديث پنجم
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 314
زکات را و بزند گردن او را.
وَ لِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ: و بر خداى تعالى ثابت است به خاصه ميراث آسمانها و زمينها، يعنى حق تعالى به ميراث گيرد از ايشان آنچه متمکنند به آن و انفاق ننمايند در راه او؛ به اين وجه که ايشان را هلاک، و جميع ملک آسمان و زمين بى‌منازعى ذات يگانه سبحانى را مسلم آيد که: لِمَنِ الْمُلْکُ الْيَوْمَ لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ.
تنبيه: محققان گفته‌اند که ميراث، حقيقتا چيزى را گويند که به ملک کسى درآيد، و قبل از آن در ملک او نبوده باشد. پس اسناد ميراث آسمان و زمين در آيه مجاز باشد، زيرا آن عاريه است در دست مردمان، و به حسب حقيقت متعلق به خداى تعالى است که: وَ لِلَّهِ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ*. پس چون اهل آسمانها و زمين بميرند، عاريه به صاحبش بازماند. و در اين اشاره است به آنکه بخيل را در واقع مالى نباشد، و آنچه در دست او است، مال خدا باشد، لذا به مال ديگرى بخل ورزيدن، غايت جهالت و شقاوت است.
وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ: و خداى تعالى به آنچه مى‌کنيد از انفاق و امساک، آگاه است، پس همه را بر وفق منع و عطا و خير و شر، جزا خواهد داد. اين تأکيد وعد و وعيد است در انفاق و امساک.
تبصره: آيه شريفه تحريص است بر انفاق و منع از امساک قبل از آنکه به معرض زوال درآيد به موت يا به غير آن از حوادث زمان. پس عاقل مؤمن مسارعت کند در انفاق، و از وبال بخل ترسناک باشد.
در مجمع- از حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مروى است، فرمود: سخت‌ترين حسرت و ندامت، آن کس راست که او را مالى باشد و اخراج حقوق آن نکند و بميرد، و آن مال منتقل وارث شود و او اخراج حقوق آن را نمايد. چون روز قيامت شود، مال آن مورّث در ميزان نهند و او را امر به جهنم کنند به سبب آن مال، و وارث را امر به بهشت نمايند به واسطه مال غير.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 315