تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ فَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ قُلُوبُهُمْ مُنْکِرَةٌ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ «22»
بعد از اقامه حجج دلائل و اثبات صفات نقص براى بتان تکرار مدعا فرمايد:
إِلهُکُمْ إِلهٌ واحِدٌ: خداى شما خدائى است يکتا و يگانه و بى‌همتا.
تنبيه: معانى واحد: توحيد صدوق- مقدام پسر شريح پسر هانى از پدرش نقل کند که روز جمل، اعرابى ايستاد خدمت حضرت امير المؤمنين عليه السّلام عرض کرد: مى‌گوئى خداى تعالى واحد است. مردم حمله نمودند، مگر نمى‌بينى حضرت در چه کار است؟ حضرت فرمود: واگذاريد او را، آنچه اعرابى خواهد ما همان را از قوم مى‌خواهيم؛ پس فرمود: واحد چهار معنى دارد، دو وجه آن در مورد خدا جايز نيست، و دو وجه ديگر در مورد او ثابت باشد.
اما دو وجهى که جايز نيست: 1- قول گوينده: «اللّه واحد» قصد کند يکى عددى را، اين جايز نيست، زيرا ذاتى که ثانى ندارد داخل در عدد نخواهد بود. مگر نمى‌دانى کافر شدند آنان که اعتقاد دارند خدا سوّمى از سه تا است (اقانيم ثلاث) 2- قول گوينده که او يکى از مردم است، اراده کند نوعى از جنس را، اين هم جايز نيست، زيرا تشبيه بوده و پروردگار، متعالى باشد از آن.
اما دو وجهى که ثابت است براى ذات سبحانى: 1- قول گوينده خداى تعالى واحد يعنى يکتا است، نيست در موجودات شبهى براى او سبحانه 2- قول گوينده که خداوند عزّ و جلّ احدى المعنى يعنى يکّه است و صاحب اجزاء
جلد 7 - صفحه 183
نيست نه اجزاء وجوديه و نه اجزاء عقليه و نه اجزاء وهميّه. کذلک ربّنا عزّ و جلّ «1».
فَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ: پس آنان که ايمان نمى‌آورند به سراى ديگر.
يعنى تصديق نکنند قيامت و حشر را. قُلُوبُهُمْ مُنْکِرَةٌ: دلهاى ايشان انکار کننده و راستى را ناپذيرنده است. وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ: و ايشان سرکشانند از متابعت پيغمبر، و گردنکش از قبول ايمان. اين بيان اقتضاء اصرار آنها است بر کفر بعد از واضح شدن حق، که آن ايمان نداشتن ايشان است به آخرت، زيرا مؤمن بالاخره طالب دلائل است تا بهره‌مند شود به آن، لکن کافر به عکس به سبب انکار قلوب استکبار دارد از حق و قبول ايمان.
القمى «2» و العياشى «3» عن الباقر عليه السّلام (لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ) يعنى الرّجعة (قُلُوبُهُمْ مُنْکِرَةٌ) يعنى کافرة (وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ) يعنى عن ولاية على عليه السّلام:
قمى و عياشى از حضرت باقر عليه السّلام روايت نموده آنان که ايمان نمى‌آورند برجعة، قلوبشان کافر، و ايشان استکبار دارند از ولايت على عليه السّلام.