تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
لا جَرَمَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما يُسِرُّونَ وَ ما يُعْلِنُونَ إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْتَکْبِرِينَ «23»
لا جَرَمَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ ما يُسِرُّونَ: هرآينه حق است بدرستى که خداى متعال مى‌داند آنچه پنهان مى‌دارند از مکر و حيله نسبت به پيغمبران و غير آن از عقايد فاسده. وَ ما يُعْلِنُونَ: و آنچه آشکار مى‌نمايند از دشمنى و جنگ، پس جزا و سزاى ايشان را خواهد داد.
«1» بحار الانوار، جلد 3، باب 6، صفحه 206، حديث اوّل. توحيد صدوق، باب 3، صفحه 83، حديث 3.
«2» تفسير قمى جلد 1 صفحه 383.
«3» جلد 2، صفحه 257. (با اختلاف)
جلد 7 - صفحه 184
نکته: اصل جرم به معنى کسب است، کأنه قال لا يحتاج معرفة هذا الامر الى اکتساب علم بل معلوم). (انّ اللّه يعلم ما يسرّون و ما يعلنون) حاصل آن که محتاج نيست اين مطلب به کسب علم و تحقيق، بلکه معلوم و محقق است که خداى تعالى مى‌داند آنچه پنهان کنند و آنچه آشکارا نمايند و مجازات خواهد داد، آيه شريفه تهديد و وعيد است نسبت به آنان.
إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْتَکْبِرِينَ: بتحقيق خداوند سبحان دوست نمى‌دارد گردنکشان از توحيد خدا و تصديق پيغمبر را. در حديث قدسى مى‌فرمايد «1»:
(الکبرياء ردائى و العظمة ازارى فمن نازعنى واحدا منها عذبته بنارى).
تنبيه: يکى از صفات ناپسنديده و گناهان کبيره، استکبار است، و آن طلب بزرگى و ظاهر کردن از نفس خود و آنچه را که سزاوار او نباشد، و بر سه قسم شود.
1- استکبار نسبت به ذات کبريائى، و آن بدترين اقسام و ناشى از سرکشى و گردنکشى است، مثل شيطان و نمرود و فرعون.
2- استکبار نسبت به انبياء و اولياء و سرپيچى از فرمان آنان است، و در حقيقت نافرمانى از امر الهى خواهد بود.
3- استکبار نسبت به خلق.
و آيه شريفه ناظر به قسم دوم باشد گرچه منافى با عموم نيست و احاديث در تکبر و استکبار بسيار از جمله: در کافى شريف «2» از حضرت باقر عليه السّلام العزّ رداء اللّه و الکبر ازاره فمن تناول شيئا منه اکبّه اللّه فى جهنّم.
علامه مجلسى در معنى اين حديث فرمايد: مراد به عز اظهار عظمت، و به کبر نفس عظمت باشد. يا مراد به عز آنچه عقول خلق درک کبريائى حق را نمايد، و مراد به کبر آنچه عاجزند از ادراک آن. يا مراد به عز عظمت صفاتى و
«1» ارشاد القلوب ديلمى، باب فى احاديث منتخبة، صفحه 189 (با اندکى تفاوت)
«2» اصول کافى، جلد اوّل، کتاب الحجّة، صفحه 309، حديث سوّم.
جلد 7 - صفحه 185
مراد به کبر عظمت ذاتى، و چون عزّ امر اضافى- و امر اضافى ظاهر- و رداء از لباسهاى ظاهر است و بين اين دو مناسبتى باشد از جهت ظهور، و لذا تشبيه فرموده به آن. و کبر به معنى عظمت و صفت حقيقيه و اخفى باشد و «ازار» هم لباس خفى و ما بين آنها مشابهتى است. حاصل آن که مى‌فرمايد: عزّ، رداء الهى و کبر، ازار سبحانى است، پس هر که تصرف کند چيزى از هر يک را، خداى تعالى او را به رو در جهنم اندازد.
عياشى روايت نموده «1» که حضرت سيد الشهداء عليه السّلام گذر نمود بر فقرا که عبا پهن و نانى بر آن نهاده عرض کردند: بفرما، حضرت نشست، و با آنها تناول نموده و فرمود. (إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْتَکْبِرِينَ).