اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
لا جَرَم‌َ أَن‌َّ اللّه‌َ يَعلَم‌ُ ما يُسِرُّون‌َ وَ ما يُعلِنُون‌َ إِنَّه‌ُ لا يُحِب‌ُّ المُستَکبِرِين‌َ «23»
هيچ بدّي و چاره‌اي نيست محققا خداوند ميداند آنچه را که پنهان ميکنند و آنچه را که اظهار ميکنند (لا جرم) گفتند بمعني لا بد و لا محالة مثل لا جَرَم‌َ أَن‌َّ لَهُم‌ُ النّارَ نحل آيه 64 و لا جَرَم‌َ أَنَّهُم فِي الآخِرَةِ هُم‌ُ الأَخسَرُون‌َ هود آيه 24 و لا جَرَم‌َ أَنَّهُم فِي الآخِرَةِ هُم‌ُ الخاسِرُون‌َ نحل آيه 110 و لا جَرَم‌َ أَنَّما تَدعُونَنِي إِلَيه‌ِ لَيس‌َ لَه‌ُ دَعوَةٌ فِي الدُّنيا وَ لا فِي الآخِرَةِ مؤمن آيه 43 و غير اينها و اينکه کلمه گفتند جمله مستقله است، لکن آنچه بنظر ميرسد معني در اينجا بمنزله تاکيد است و وارد مورد قسم است که قابل تغيير نيست و بزبان ما يعني نخورد ندارد و البته واقع و محقق است که أَن‌َّ اللّه‌َ يَعلَم‌ُ يعني هيچ امري را نميتوان از خداوند مخفي کرد و لو در هزار پرده باشد حتي بسا بر خود انسان هم مخفي باشد حتي بر ملائکه حفظه هم مخفي باشد ولي بر خداوند مخفي نيست، در دعاء کميل ميخواني.
(الهي و سيدي فاسئلک بالقدرة الّتي قدرتها و بالقضية الّتي حتمتها و حکمتها و غلبت من عليه اجريتها ان تهب لي في هذه الليلة و في هذه الساعة کل جرم اجرمته و کل ذنب اذنبته و کل قبيح أسررته و کل جهل عملته کتمته او اعلنته اخفيته او اظهرته و کل سيئة امرت باثباتها الکرام الکاتبين الّذين وکلتهم بحفظ ما يکون مني و جعلتهم شهودا علي مع جوارحي و کنت انت الرقيب علي من ورائهم ما خفي عنهم و برحمتک اخفيته و بفضلک سترته)
(ما تسرّون) که گفتند امور قلبيه است از امور اعتقاديه مثل منافقين که کفر باطني خود را مستور و مخفي نمودند و اظهار اسلام و ايمان کردند.
جلد 12 - صفحه 104
چنانچه ميفرمايد: وَ مِمَّن حَولَکُم مِن‌َ الأَعراب‌ِ مُنافِقُون‌َ وَ مِن أَهل‌ِ المَدِينَةِ مَرَدُوا عَلَي النِّفاق‌ِ لا تَعلَمُهُم نَحن‌ُ نَعلَمُهُم توبه آيه 102 و از اخلاق رذيله که بر خلافش اظهار عدالت ميکند فاسق اظهار ميکند بخيل دعوي سخاوت حسود ابراز نصيحت جبان دعوي شجاعت و غير اينها (و از وساوس شيطاني و خيالات سوء که تمام اينها مصداق ما تسرون است وَ ما يُعلِنُون‌َ از اظهار کفر و شرک و عناد و فسق و فجور و ساير اعمال قبيحه و افعال سيئة که علنا مرتکب ميشوند مخصوصا امروز که بسيار متجاهر بفسق شدند آن زنها که به چه وضع فجيع بيرون ميايند آن ساز و آواز که در نوع مغازه‌ها و خانه‌ها مينوازند آن بيع محرمات مثل مجسمه و مسکرات و آلات قمار و تغني و هزار ديگر و تجاهر بمعصيت عقوبتش بسا صد مرتبه از خود معصيت بزرگتر است و گناه ديگران را هم دارد از پيغمبر صلّي اللّه عليه و اله است فرمود:
(من سن سنّة حسنة کان له اجرها و اجر من عمل بها الي يوم القيمة و من سن سنّة سيئة کان له وزرها و وزر من عمل بها الي يوم القيامة).
إِنَّه‌ُ لا يُحِب‌ُّ المُستَکبِرِين‌َ محققا خداوند دوست نميدارد کساني را که بخود تکبر ميبندند (إِنَّه‌ُ لا يُحِب‌ُّ) مسئله حب و بغض و عداوت و غضب و رضايت و سخط و غيض و فرح و سرور و غم و امثال اينها از حالاتيست که بر نفس حادث ميشود و بعبارت ديگر حالات نفسانيه است و البته هر کدام از اينها يک آثار خارجيه دارد که در خارج ظاهر ميشود در صورت و در اعضاء بدن و مستلزم يک افعالي ميشود که از صاحب آن صادر ميشود و اطلاق اينکه حالات باين معاني بر ذات اقدس ربوبي محال و غلط است، بلکه موجب کفر ميشود، زيرا ذات مقدسش محل حوادث نيست و تغيير در ساحت قدس او روا نيست چون صرف الوجود است.
(زير نشين علمت کائنات || ما بتو قائم تو چه قائم بذات
جلد 12 - صفحه 105
آنکه نمرده است نميرد تويي || آنچه تغير نپذيرد تويي)
و وجود حضرتش روح و نفس و بدن ندارد که بگويي اينکه حالات عارض نفس ربوبي ميشود و آثارش در جسم بدني ظاهر ميشود پس اطلاق اينها بر خداوند بعنايت و مجاز است يعني معامله ميکند معامله دوست بدوست و دشمن بدشمن که عبارت از نعمت و بلا و ثواب و عقاب و اعطاء و منع و توفيق و خذلان و نحو اينها است هر کدام بمقتضاي حکمت و مصلحت پس معناي لا يحب يعني هيچگونه عنايتي و لطفي و رحمتي شامل حال طرف نميشود (المستکبرين) گفتيم سه کلمه است قريب المعني کبر تکبّر استکبار کبر از صفات نفسيه است که خود را بزرگ پندارد و در حديث نبوي است
(لا يدخل الجنة من کان في قلبه حبة خردل من الکبر)
بلي علماء اخلاق گفتند اينکه صفات خبيثه اگر در قلب باشد و لو بحد ملکه رسيده اگر صاحبش در مقام معالجه و ازاله آنها بر آيد عقوبت ندارد و طريق معالجه اخلاق رذيله دو نحوه است معالجه علمي بر خورد بمفاسد آن و فوائد ضد آن از راه عقل و شرع کتاب و سنة و از راه و جدان و حس و معالجه علمي بترتيب آثار ضد آنها چون ملکات نفساني بکثرت اعمال خارجي حاصل ميشود، و اما تکبر اخبث از کبر است و آن اينست که آثار کبر را علمي کند که از صفات فعل است، و اما استکبار آنست که اسباب مورث کبر در او نباشد ولي بخود ببندد که اخبث از تکبر است.
(تنبيه) معالجه اخلاق رذيله منحصر باين عالم است علما و عملا و لذا پس از اينکه عالم ديگر قابل معالجه نيست و مثل رنگ ثابت و ملکه راسخه ميشود که ديگر قابل تغيير نيست.