تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ قالَ الَّذِينَ أَشْرَکُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ ما عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْ‌ءٍ نَحْنُ وَ لا آباؤُنا وَ لا حَرَّمْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْ‌ءٍ کَذلِکَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلاَّ الْبَلاغُ الْمُبِينُ (35)
وَ قالَ الَّذِينَ أَشْرَکُوا: و گفتند آنان که شريک گردانيدند با خداى تعالى الهه ديگرى. لَوْ شاءَ اللَّهُ: اگر خدا خواستى. ما عَبَدْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْ‌ءٍ:
پرستش نکرديم ما غير از ذات سبحانى چيزى را از اصنام و اوثان. نَحْنُ وَ لا آباؤُنا: نه ما و نه پدران ما که اقتدا نموديم بديشان. وَ لا حَرَّمْنا مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْ‌ءٍ: و حرام نکرديم غير از محرمات او چيزى را از بحيره و سائبه و وصيله و غير آن، بلکه خواست اين را از ما، و اراده نمود، بجا آورديم.
تبصره: آيه شريفه بيان شبهه سوم منکرين نبوت است، بدين تقرير که:
تمسک جستند به قول به جبر براى طعن در نبوت، گفتند: اگر خدا مى‌خواست ايمان را هرآينه حاصل مى‌شد براى ما، چه تو بيائى يا نيائى، و شرک و کفر هم وقوع يافتى، چه تو مبعوث شدى يا نشدى. وقتى همه از جانب خدا بودى، پس فايده بعث تو چيست؟
حق تعالى انکار ورد قول آنها را فرمايد به اين که: اين کار اختصاص به
جلد 7 - صفحه 198
اين جماعت ندارد، کَذلِکَ فَعَلَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ: همچنين بجا آوردند آنان که پيش از ايشان بودند از کفر و گمراهى و تکذيب پيغمبران و انکار آيات سبحانى. حاصل آن که پيشينيان گفتند مثل قول اينان و کردند مثل آنچه اينها نمودند و عاقبت به شآمت ناهنجارى خود گرفتار شدند.
تقرير جواب: به يک کلمه جامعه، ابطال فرمود قول به جبر را به اضافه فعل کفر و انکار به آنها؛ و اين دال است بر آنکه ايشان به سوء اختيار خود کفر و الحاد را پيش گرفتند، پس به ملازمه کشف گردد که خواست الهى بالنسبه به آنها ايمان و طاعت بوده بالاختيار، نه کفر و معصيت؛ زيرا ايمان اجبارى، منافى تکليف، و نقض غرض، و صدور آن از حکيم محال است.
بعد از آن فايده بعث انبياء را بيان مى‌فرمايد: فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلاغُ الْمُبِينُ: (استفهام انکارى) يعنى: پس نيست بر پيغمبران مگر رسانيدن فرامين الهيه را آشکارا به مردمان، يا نيست منصب آنها مگر تبليغى که آشکار کننده حق باشد.
تنبيه: فايده بعثت انبياء- اين مقدمه مسلم آمده که غرض الهى از ايجاد خلق، مصلحتى است راجع به سوى خلق؛ بنابراين در حکمت لازم آيد ارشاد بندگان به آنچه مصلحت آنان و منع ايشان از آنچه مفسده ايشان است در احوال معاش و معاد، پس حکمت الهيه مقتضى شد تشريع قانونى که جريان آن باعث نظام عالم گردد، و اگر جعل آن را واگذار به خلق نمايد، اغراض شخصيّه در کار، و سبب اختلال فراهم گردد.
پس به حکم عقل، وضع اين فرامين بر خداى تعالى واجب، سپس براى تبليغ آن احکام، اشخاص مخصوصى را معين فرمايد که ايشان را پيغمبر نامند؛ و شأن رسول، ابلاغ فرامين سبحانى است، خواه مردم مطيع شوند يا مخالفت کنند. پس انبياء در مقام دعوت برآمده، اعلان نمودند به تمام مردم که حق تعالى ايمان و طاعت را از شما خواسته نه کفر و معصيت را، و امر الهى آن است که ذات مقدس سبحانى را به وحدانيت پرستش و ستايش کنيد ولى شما
جلد 7 - صفحه 199
بالاختيار بدون جبر و اکراه، کفر را بر ايمان و معصيت را بر طاعت اختيار نموديد، و عناد و لجاج و انکار را پيش گرفتيد، لا جرم سزا و پاداش اعمال قبيحه و افعال شنيعه خود را دريابيد، چنانچه سابقين شماها به همين شنايع جزا يافتند و به عذاب الهى گرفتار شدند. پس عاقل را تفکر در احوال گذشتگان عبرتى است تا آگاهى يابد و حق را قبول بنمايد و به عناد و لجاج خود را به هلاکت نياندازد.