تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لَقَدْ بَعَثْنا فِي کُلِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَيْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُکَذِّبِينَ (36)
وَ لَقَدْ بَعَثْنا فِي کُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا: و هرآينه بتحقيق برانگيختيم و فرستاديم در هر جماعتى و هر قرنى پيغمبرى را چنانچه مبعوث نموديم تو را اى محمد بر امت خود که آن رسولان دعوت کنند و بگويند مردم را. أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ: اينکه بپرستيد ذات احديت خداى متعال را که سزاوار ستايش و پرستش است. وَ اجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ: و دورى کنيد از پيروى طاغوت، يعنى کسى که طغيان کند و تجاوز کند از حد، و اطلاق شود بر شيطان و کافر و اصنام و رؤساى ضلالت.
در مجمع البحرين «1»- فى الحديث- من رفع راية ضلالة فصاحبها طاغوت. در حديث: هر که بلند کند علم گمراهى را، پس صاحب آن علم طاغوت باشد.
حاصل آن که دعوت انبياء مبتنى بر دو چيز بوده: يکى امر به بندگى خداوند سبحان، و ديگر نهى از پيروى گمراهان.
«1» مجمع البحرين، شيخ طريحى، ذيل لغت «طغا».
جلد 7 - صفحه 200
پس از دعوت پيغمبران، مردم دو دسته شدند: فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ: پس بعضى از امتان، کسانيند که اقبال کردند و رو آوردند به دعوت رسول. هدايت فرمود خداوند ايشان را به الطاف و تمکين و مسهلات توفيقات تا ايمان آوردند، يا معنى آن که راهنمائى فرمود خداى تعالى ايشان را به بهشت بواسطه ايمانشان. وَ مِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلالَةُ: و بعضى از امتان کسانيند که اعراض نمودند يا واجب شد بر آنها هلاک و عذاب به سبب گمراهى، و اطلاق شده ضلالت بر عقاب در کريمه (إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَ سُعُرٍ) «1» فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ: پس سير کنيد در زمين آنان که عذاب فرمود ايشان را خداوند اگر تصديق مرا نمى‌کنيد. فَانْظُرُوا کَيْفَ کانَ عاقِبَةُ الْمُکَذِّبِينَ: پس نگاه کنيد به نظر عبرت که چگونه بود سر انجام تکذيب کنندگان پيغمبران به نزول عذاب بر آنان و هلاک شدن ايشان، و آگاه شويد که رفتار نکنيد مانند آنها و دچار نگرديد به بلاى آنها.
تفسير برهان- عياشى از حضرت باقر عليه السّلام روايت نموده: ما بعث اللّه نبيّا قطّ الّا بولايتنا و البرائة من اعدائنا و ذلک قول اللّه فى کتابه و لقد بعثنا فى کلّ امّة رسولا ان اعبدوا اللّه و اجتنبوا الطاغوت فمنهم من هدى اللّه و منهم من حقّت عليه الضّلالة بتکذيبهم آل محمّد عليهم السّلام. «2» مبعوث نفرمود خداى تعالى پيغمبرى را هرگز مگر به ولايت ما، و برائت از دشمنان ما، و اين است فرمايش الهى (وَ لَقَدْ بَعَثْنا فِي کُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ ...) پس بعضى از ايشان هدايت يافتند و بعضى سزاوار شدند هلاکت را به سبب تکذيب آنان ولايت آل محمد عليهم السّلام را.
تبصره: اين مطلب نزد فضلا و دانشمندان، محقق و مسلم شده که آيات قرآنى شامل است تمام مکلفين را تا قيامت؛ بنابراين در هر عصرى از اعصار به
«1» قمر آيه 47.
«2» برهان، جلد 2، صفحه 367- عياشى، جلد 2، صفحه 258.
جلد 7 - صفحه 201
لسان آشکار در جامعه عالم، آيه مبارکه اعلام فرمايد که براى اتمام حجت و رفع عذر، مبعوث ساختيم در هر امتى پيغمبرى را؛ و مردم دو فرقه شدند: جمعى تصديق نموده فرمانبردار، و گروهى تکذيب کرده نافرمانى و دشمنى پيش گرفتند، تا عاقبت به عذاب الهى دچار گرديدند. پس شما را اى امت پيغمبر آخر الزمان، آگاهى است تا انقراض دوران در سير زمين و زمان و عبرت يافتن به احوال گذشتگان و رفتار نکردن به طريق آنان.
حضرت امير المؤمنين عليه السّلام در ذيل خطبه‌اى فرمايد «1»: و احذروا ما نزل بالامم قبلکم من المثلات بسوء الافعال و ذميم الاعمال فتذکّروا فى الخير و الشّرّ احوالهم و احذروا ان تکونوا امثالهم ...
يعنى: بترسيد آنچه را که نازل شد بر امتان پيش از شما از عقوبات به سبب بدى کردارها و زشتى کارها، پس بياد آوريد در نيکى و بدى خود احوال ايشان را، و بترسيد از اينکه باشيد شما مانند آنان؛ يعنى در سرپيچى و سرکشى از فرمان الهى که عاقبت معذب شويد.