اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لَقَد بَعَثنا فِي کُل‌ِّ أُمَّةٍ رَسُولاً أَن‌ِ اعبُدُوا اللّه‌َ وَ اجتَنِبُوا الطّاغُوت‌َ فَمِنهُم مَن هَدَي اللّه‌ُ وَ مِنهُم مَن حَقَّت عَلَيه‌ِ الضَّلالَةُ فَسِيرُوا فِي الأَرض‌ِ فَانظُرُوا کَيف‌َ کان‌َ عاقِبَةُ المُکَذِّبِين‌َ (36)
و هر آينه بَعَثنا فِي کُل‌ِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَن‌ِ اعبُدُوا اللّه‌َ وَ اجتَنِبُوا الطّاغُوت‌َ.
و هر آينه بتحقيق ما مبعوث کرديم در هر طايفه و امّتي پيغمبراني را که عبادت کنيد خداوند را و دوري کنيد عبادت طاغوت و باطل را وَ لَقَد بَعَثنا فِي کُل‌ِّ أُمَّةٍ رَسُولًا انبياء الهي بسيار بودند و مقتضاي بعضي اخبار صد و بيست و چهار هزار و صاحبان شريعت فقط شش نفر آدم و نوح و ابراهيم و موسي و عيسي و محمّد صلّي اللّه عليه و اله و سلّم و اولو العزم که ناسخ شريعت سابقه باشد پنج نفر نوح و ابراهيم و موسي و عيسي و محمّد صلّي اللّه عليه و اله که ميفرمايد: فَاصبِر کَما صَبَرَ أُولُوا العَزم‌ِ مِن‌َ الرُّسُل‌ِ احقاف آيه 34 و بسياري از انبياء مأمور بدعوت نبودند و بسياري از انبياء مامور بدعوت شدند بر طبق شريعت زمان خود و هر کدام بيک شهري يا مملکتي يا قصبه‌اي يا طائفه و يا قومي مبعوث شدند، و شريعت اسلام چون خاتم شرايع بود و تا قيامت باقيست و اوصياء پيغمبر اسلام بايد تا قيامت باشند و دوازده بيش نيستند، لذا دوازدهمي در پس پرده غيبت مصون و محفوظ شد خداوند بجاي آن رسولان علمايي مقرّر فرمود که هر کدام در شهري و مملکتي و طايفه و قبيله و قصبه دعوت ميفرمايند بر طبق دستوري که دارند، و لذا از پيغمبر اکرم است فرمود:
علماء امتي کانبياء بني اسرائيل
و بالجملة حجّة بايد تمام شود و اولين دعوت رسل دعوت بتوحيد بوده أَن‌ِ اعبُدُوا اللّه‌َ توحيد عبادتي که مستلزم توحيد ذاتي و صفاتي و افعالي و نظري است و پس از آن نهي از عبادت و اطاعت و متابعت طاغوت وَ اجتَنِبُوا الطّاغُوت‌َ هر باطلي طاغوت است لذا اطلاق بر شيطان و دعوت کنندگان بباطل و رؤساء کفر و ضلالت ميشود.
فَمِنهُم مَن هَدَي اللّه‌ُ وَ مِنهُم مَن حَقَّت عَلَيه‌ِ الضَّلالَةُ پس در هر امتي بعض از آنها که در طرف اقليت بودند کساني بودند که قابل هدايت بودند و هدايت فرمود آنها را خداوند و بعضي از آنها ثابت و محقق شد بر آنها ضلالت و گمراهي خداوند اسباب هدايت را تکوينا و تشريعا بر تمام
جلد 12 - صفحه 120
افراد فراهم فرموده و قوه و اختيار هم بآنها عنايت کرده، لکن موانع قبول در افراد بسيار است شيطان نفس امّاره هواي نفس قساوت قلب عناد عصبيّت حسد کبر نخوت و ساير صفات خبيثه و حب‌ّ دنيا حب‌ّ مال حب‌ّ رياست و غير اينها کساني که اينکه موانع در آنها نباشد توفيق الهي شامل حال آنها ميشود و مشمول فَمِنهُم مَن هَدَي اللّه‌ُ ميشوند و کساني که اينکه موانع کلّا يا بعضا در آنها باشند مورد وَ مِنهُم مَن حَقَّت عَلَيه‌ِ الضَّلالَةُ هستند، و چون اينکه موانع در افراد بسيار هست، لذا اهل ضلالت بمراتب اکثر از اهل هدايت هستند.
فَسِيرُوا فِي الأَرض‌ِ فَانظُرُوا کَيف‌َ کان‌َ عاقِبَةُ المُکَذِّبِين‌َ پس سير کنيد و گردشي نمائيد در اطراف زمين، پس نظر کنيد ببينيد چگونه بوده عاقبت کساني که تکذيب انبياء ميکردند بچه بلاها هلاک شدند فَسِيرُوا فِي الأَرض‌ِ ممکن است مراد سير تاريخيست که رجوع کنيد بتاريخ احوال انبياء سلف و امم سابقه قوم نوح و عاد و ثمود و قوم لوط و شعيب و قوم موسي فرعونيان بلکه اصحاب فيل که بسيار نزديک بآنها بودند، و ممکن است سير در مساکن و شهرستان‌هاي آنها باشد که بکلّي خراب و ويران شده (فَانظُرُوا) بنظر فکري و درک قلبي و چشم باطني يا بنظر عيني بمراکز آنها کيف کان چگونه بوده است عاقِبَةُ المُکَذِّبِين‌َ قوم نوح بغرق هلاک شدند عاد بباد ثمود به رجفه قوم لوط بخسف و امطار حجارة قوم شعيب بصيحه و صاعقه فرعونيان بغرق و ساير بليّات.