اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ أَقسَمُوا بِاللّه‌ِ جَهدَ أَيمانِهِم لا يَبعَث‌ُ اللّه‌ُ مَن يَمُوت‌ُ بَلي وَعداً عَلَيه‌ِ حَقًّا وَ لکِن‌َّ أَکثَرَ النّاس‌ِ لا يَعلَمُون‌َ (38)
و قسم خوردند اينکه کفّار و مشرکين با جدّ و جهد و اصرار در قسمتهاي خود که خدا مبعوث نميکند کساني را که بميرند بلي البته مبعوث ميفرمايد وعده‌ايست که خداوند بحق وعده داده قابل تخلف نيست و ثابت و محقق است و لکن اکثر افراد ناس نميدانند و معتقد نيستند وَ أَقسَمُوا بِاللّه‌ِ يکي از معاصي بسيار بزرگ يمين غموس است قسم دروغ بخصوص قسم باللّه و تاللّه و و اللّه که سه صيغه قسم است که در باب ترافع بر منکر
جلد 12 - صفحه 122
متوجّه ميشود که فرمود:
البيّنة علي المدعي و اليمين علي من انکر
و اصل قسم براي تاکيد و اثبات مطلب است، چنانچه در قرآن مجيد قسمهاي زيادي ياد فرموده براي تأکيد در اثبات آنچه بيان فرموده با اينکه فرمايشات الهي احتمال خلاف در آنها کفر است و العياذ باللّه نسبت دروغ بخدا دادن است وَ مَن أَصدَق‌ُ مِن‌َ اللّه‌ِ حَدِيثاً وَ مَن أَصدَق‌ُ مِن‌َ اللّه‌ِ قِيلًا نساء آيه 89 و 121 و اينکه کفار براي انکار بعث قسم ياد کردند آنهم جَهدَ أَيمانِهِم جهد مبالغه در اثبات دعويست، و لذا مجتهد کسي را گويند که استفراغ وسع کند در أخذ احکام از مدارک معتبره که ادله اربعه باشد کتاب سنة اجماع و عقل و اينها مبالغه ميکردند در قسم بر انکار معاد لذا در جواب آنها و ردّ مقاله آنها ميفرمايد: (بلي) البته و صد البته مبعوث ميشويد تخلف پذير نيست و قابل بدا و تغيير نيست، زيرا وعده الهي تخلف ندارد وَعداً عَلَيه‌ِ حَقًّا خلف وعدهم قبيح است از خداوند صادر شود، بلکه ادله عقليه و نقليه بر اثبات معاد فوق حد احصي است اگر معاد نباشد بعث رسل و انزال کتب و جعل احکام تمام لغو ميشود بلکه با عدل الهي نميسازد، زيرا فرق بين ظالم و مظلوم و مطيع و عاصي و عادل و فاسق و صالح و طالح و مؤمن و کافر و حق و باطل و صدق و کذب و هکذا گذارده نميشود وَ لکِن‌َّ أَکثَرَ النّاس‌ِ لا يَعلَمُون‌َ با اينکه تمام مليين عالم معتقد بمعاد هستند لکن اکثريت با کسانيست که زير بار هيچ ديني نيستند حتي بسا منکر وجود حق ميشوند دهري طبيعي لا مذهب.