اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِنَّما قَولُنا لِشَي‌ءٍ إِذا أَرَدناه‌ُ أَن نَقُول‌َ لَه‌ُ کُن فَيَکُون‌ُ (40)
اينست و جز اينکه نيست گفتار ما از هر چيزي زماني که اراده کرديم که آن شي‌ء وجود پيدا کند اينکه مي‌گوييم بآن شي‌ء که بود شو پس بود ميشود (توضيح کلام) اينکه افعال اختياريه عباد پس از آنکه تمام اسباب و وسائل آن مهيا باشد و موانع مفقود باشد احتياج به مقدماتي دارد.
جلد 12 - صفحه 124
1- تصور آن که خطور در قلب مي‌کند و در عالم خيال مصور ميشود يا بالهام ملک يا بوسوسه شيطان.
2- تصديق بفائده و نتيجه آن.
3- عزم بر صدور آن.
4- جزم بر آن.
5- حرکت عضلات و اما افعال الهي هيچ کدام از اينکه مقدمات را لازم ندارد نه تصور نه تصديق نه جزم نه حرکت عضلات بلکه دو چيز لازم دارد، يکي علم بصلاح که ازلي است و عين ذات است که تعبير باراده ميکنيم و از صفات ذاتيه ميشماريم چنانچه حکماء گفتند و علم بصلاح غير از علم بمصالح است که تعبير بحکمت ميکنيم پس هر فعلي که داراي مصلحت باشد ميداند که موقع ايجادش صلاح هست، دوم نفس ايجاد که تعبير بمشيت ميکنيم و باصطلاح حکماء بوجود منبسط تعبير مي‌کنند و مي‌گويند تمام اشياء بايجاد موجود ميشود که فعل بمعني اسم مصدريست و نفس ايجاد بنفسه موجود ميشود و ايجاد ديگري نمي‌خواهد زيرا تسلسل لازم مي‌آيد و در خبر هم داريم که فرمود:
خلقت الاشياء بالمشيئة و خلقت المشيئة بنفسها.
و لکن بايد آن شي‌ء قابليت وجود داشته باشد اگر محال ذاتي باشد مثل اجتماع نقيضين و ضدين يا قبيح عقلي باشد يا داراي مفسده باشد يا لغو باشد محال است از خداوند صادر شود که معني عدل است و اينکه نه از باب نقص در قدرت باشد فاعليت فاعل تام تمام است نقص در قابليت قابل است لذا مي‌فرمايد: إِنَّما قَولُنا لِشَي‌ءٍ تعبير به قول از باب ضيق عبارتست و الا احتياج به قول هم ندارد إِذا أَرَدناه‌ُ کان ايجاده صلاحا در علم الهي أَن يَقُول‌َ لَه‌ُ کُن که عبارت از ايجاد بمعني مصدريست فيکون موجود ميشود که فعل بمعني اسم مصدريست يعني بايجاد حق موجود ميشود.
125