تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ الَّذِينَ هاجَرُوا فِي اللَّهِ مِنْ بَعْدِ ما ظُلِمُوا لَنُبَوِّئَنَّهُمْ فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَ لَأَجْرُ الْآخِرَةِ أَکْبَرُ لَوْ کانُوا يَعْلَمُونَ (41) الَّذِينَ صَبَرُوا وَ عَلى رَبِّهِمْ يَتَوَکَّلُونَ (42) وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ إِلاَّ رِجالاً نُوحِي إِلَيْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (43) بِالْبَيِّناتِ وَ الزُّبُرِ وَ أَنْزَلْنا إِلَيْکَ الذِّکْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَکَّرُونَ (44)
ترجمه
- و آنانکه هجرت نمودند در راه خدا بعد از آنکه ستم کرده شدند هر آينه جاى ميدهيم البته ايشانرا در دنيا جاى خوب و هر آينه مزد آخرت بزرگتر است اگر باشند که بدانند
آنانکه صبر کردند و بر پروردگارشان توکل ميکنند
و نفرستاديم پيش از تو مگر مردانى را که وحى مينموديم بسوى ايشان پس بپرسيد از اهل دانش اگر دانا نباشيد
بدليلها و کتابها و فرستاديم بسوى تو قرآن را تا بيان کنى براى مردم آنچه را فرستاده شد بسوى آنها و باشد که آنها تفکر نمايند.
تفسير
- کسانيکه براى رضاى خدا و در راه دين او از مکه معظمه بمدينه طيبه مهاجرت نمودند با پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم يا بعد از آنحضرت که هر يک را گفته‌اند بعد از آنکه از کفّار قريش بآنها ظلم و ستم بسيار رسيد خداوند جاى داد ايشانرا در جاى خوب و اجر آخرت آنها بمراتب زيادتر و بزرگتر است از مقام و منزل خوبى که خداوند بايشان در دنيا داد اگر کفار ميدانستند ثواب اخروى آنها را که بيشتر موجب کدورتشان شود يا اگر خودشان ميدانستند مقامات رفيعه خودشان را در آخرت که بيشتر موجب مسرّتشان گردد و در مجمع از امير المؤمنين عليه السّلام نقل نموده که قرائت فرمود لنثوّبنّهم بثاء يعنى هر آينه پاداش ميدهيم بآنها در دنيا خوبى را که عزّت و عظمت و فتح و ظفر بر دشمنان باشد چون صبر نمودند بر مفارقت از وطن و مجاهده با دشمن و تفويض کردند امر خود را بخالق ذو المنن و گفته‌اند کفار به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ميگفتند خدا برتر و بالاتر است از آنکه بشرى مانند ما را رسالت خود منصوب فرمايد و نزد ما بفرستد اگر خداوند ميخواست رسولى براى
جلد 3 صفحه 288
ما بفرستد از جنس ملائکه ميفرستاد که ما او را بشناسيم و احکامش را اطاعت نمائيم و آنحضرت در جواب بيان حکمت آنکه پيغمبر بايد از جنس بشر باشد نه از جنس ملائکه براى آنها فرمود و در سوره انعام ذيل آيه و قالوا لو لا انزل عليه ملک گذشت اينجا هم خدا جواب فرموده که نبودند پيغمبران گذشته هم مگر مردانى از جنس بشر که وحى مينموديم ما بآنها پس اين چيز تازه‌اى نيست که شما استبعاد نموديد و گفتيد پيغمبر بايد ملک باشد و سزاوار نيست بشرى مانند ما باشد اگر باور نداريد برويد از اهل علم و اطلاع باحوال امم سابقه مانند علماء يهود و نصارى سؤال کنيد تا حقيقت امر بر شما مکشوف شود که ما فرستاديم مردانى را با معجزات باهرات و کتب آسمانى و نازل نموديم بتو که پيغمبر خاتمى قرآن را که آن هم معجز است و هم کتاب تا بيان کنى براى مردم احکاميرا که نازل شده براى آنها از حلال و حرام و ساير معارف تا تأمل و نظر کنند در آن و بيابند حقيقت و صحت و صلاحيت آن احکام را و بنابر اين با لبيّنات و الزّبر در آيه اخيره متعلّق است بما ارسلنا در صدر آيه قبل و جمله فاسئلوا اهل الذکر معترضه ميباشد يا بايد در صدر آيه اخيره ارسلنا هم تقدير نمود و خطاب در فاسئلوا بکفّار است در صورتى که کلام قبلا راجع بمهاجرين و اهل ايمان بوده و اينها همه خلاف ظاهر و تکلّف است و بنظر حقير خطاب باهل ايمان است و خداوند بعد از ذکر اوصاف مهاجرين و مؤمنين ميفرمايد هميشه رجال وحى و تنزيل بوده‌اند مشکلات خودتان را در احکام و معارف بآنها و کسانيکه مانند ايشان اهل علم و دانشند رجوع نمائيد و بپرسيد اگر نميدانيد و علم نداريد ببراهين قطعيه در اصول و کتب سماويّه در فروع ما قرآن را به پيغمبر خاتم نازل نموديم تا بيان کند معارف و احکام آنرا براى مردم و آنها تأمل و تفکّر کنند و مشکلاتشان حلّ شود و تکاليفشان روشن گردد و بنابراين بالبينات و الزبر متعلّق است بلا تعلمون و تکلفى نيست و معنى واضح و مطابق با روايات از ائمه اطهار است که بطرق متعدده در کتب معتبره از قبيل کافى و عيون و بصائر و قمّى ره و عياشى ره و غيره نقل نموده‌اند و قريب بتواتر است و حاصل همه آنستکه خدا فرموده قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْکُمْ ذِکْراً رَسُولًا يَتْلُوا عَلَيْکُمْ آياتِ اللَّهِ پس مراد از ذکر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است و مراد از اهل ذکر آل اويند که مائيم و نيز فرموده و انزلنا اليک الذّکر لتبيّن
جلد 3 صفحه 289
للنّاس ما نزّل اليهم پس ذکر قرآن است و ما اهل اوئيم نه يهود و نصارى که ميگويند شما بايد از آنها سؤال کنيد اگر چنين باشد آنها شما را بدين خودشان دعوت ميکنند ما مسئوليم و خدا امر بسؤال از ما فرموده وسائل شيعيان و اهل ايمانند و بنابراين وجهى براى اقوال مفسّرين که قبلا ذکر شد نيست و متّبع ظاهر قرآن و صريح روايات است و اللّه اعلم ..