تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
أَ فَأَمِنَ الَّذِينَ مَکَرُوا السَّيِّئاتِ أَنْ يَخْسِفَ اللَّهُ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذابُ مِنْ حَيْثُ لا يَشْعُرُونَ (45) أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ فَما هُمْ بِمُعْجِزِينَ (46) أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ فَإِنَّ رَبَّکُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ (47) أَ وَ لَمْ يَرَوْا إِلى ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْ‌ءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَ الشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ وَ هُمْ داخِرُونَ (48) وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ وَ الْمَلائِکَةُ وَ هُمْ لا يَسْتَکْبِرُونَ (49)
يَخافُونَ رَبَّهُمْ مِنْ فَوْقِهِمْ وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ (50)
ترجمه
آيا پس ايمن شدند آنانکه بتدبير کردند کارهاى بد را که فرو برد خدا آنها را بزمين يا بيايد آنها را عذاب از جائيکه ندانند
يا بگيرد آنها را در حال آمد و شدشان پس نيستند آنها عاجز کنندگان
يا بگيرد آنها را در حال ترس پس همانا پروردگار شما بسيار با رأفت و رحمت است
آيا نظر نکردند بسوى آنچه آفريد خدا از چيزيکه بر ميگردد سايه‌هايش از راست و جوانب چپ سجده کنندگان مر خدا را و آنها منقادانند
و از براى خدا سجده ميکند آنچه در آسمان و آنچه در زمين است از جنبنده و فرشتگان و آنها سرکشى نميکنند
ميترسند از پروردگارشان که برتر از آنها است و بجا مى‌آورند آنچه را مأمور ميشوند.
تفسير
- خداوند در مقام تهديد کفّار که ميخواستند بمکر و حيله مانع از دعوت پيغمبر و پيشرفت امر آنحضرت شوند ميفرمايد آيا ايمن شدند کسانيکه بمکر و حيله کارهاى بد ناشايسته نمودند از قبيل استهزاء و ايذاء پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و اهل ايمان از آنکه مانند قارون زمين آنها را فرو برد يعنى نبايد مأمون باشند چون استفهام براى انکار است بلکه بايد منتظر چنين بلائى باشند يا آنکه عذاب ناگهانى مانند قوم لوط بر آنها نازل شود از آسمان با آنکه ترقب آنرا نداشته باشند يا آنکه خدا آنها را باعمالشان بگيرد و انتقام بکشد از آنها در حاليکه مشغول برفت و آمدند در کارهاشان بنفع خودشان يا ضرر اهل ايمان يا در حاليکه ميگردند از پهلوئى بپهلوى ديگر در بستر استراحت و آنها نميتوانند جلوگيرى از اراده
جلد 3 صفحه 290
الهى نمايند که گفته‌اند يا آنکه خداوند بگيرد آنها را براى انتقام در حاليکه خائف باشند براى آنکه ديده باشند امثال خودشان را که معذّب بعذاب الهى شدند اگر تخوّف مأخوذ از خوف بمعناى ترس باشد يا در حاليکه روز بروز و بتدريج از نفوس و اموال و اعتبار آنها کاسته شود تا بکلى مستأصل و نابود شوند اگر تخوّف بمعناى تنقّص باشد که گفته‌اند يا در حاليکه بيدار باشند چنانچه قمّى ره فرموده در هر حال بر خلاف حالت سابقه که حال عدم ترقب و انتظار بود مترقب و منتظر باشند و خداوند تعجيل در عقاب آنها نفرموده براى آنکه پروردگار بر بندگان خود رءوف و مهربان است تا ممکن باشد نميخواهد آنها را عذاب فرمايد شايد توبه کنند و مردمان صالح از نسل آنها بوجود آيند و هميشه قادر بر عذاب آنها بوده و هست و خواهد بود اگر ميخواهند قدرت و عظمت خداوند را مشاهده نمايند نظر کنند بهر چه خداوند خلق نموده از اجسام که سايه دارند چون استفهام در ا و لم يروا انکارى است يعنى بايد نظر کنند و به بينند که ميگردد سايه‌هاى آنها از جانب راست و جوانب چپ در حاليکه سجده کنانند يعنى خاضع و فرمان بردارند بالذّات که موجود ميشوند بحرکت آفتاب از مشرق بمغرب يا گردش زمين بدور خود بامر الهى بدون آنکه آنى از وظيفه خود تخلّف نمايند و خود آن اجسام هم در مقابل اراده الهى ذليل و خوار و مطيع و منقادند بانقياد ذاتى و طبعى بطوريکه اگر آنى فيض حقّ بآنها نرسد نيست و نابود خواهند شد و اين حقيقت سجود و خضوع و عبوديّت و بندگى و فرمانبردارى است و اينکه بعضى از ضمائر و الفاظ بمفرد و بعضى بلفظ جمع تعبير شده براى آنستکه اسماء اجناس، اعتبارى به افراد و جمع آنها نيست و مراعات لفظ و معنى جائز است و تفنّن در تعبير از لوازم خطابه و محسّنات کلام است و احتياج بذکر نکات نادلپذير ندارد و اين سجود و خضوع و انقياد اختصاص بسايه اشياء سايه‌دار و خود آنها ندارد براى خداوند سجده و خضوع مينمايند و تسليم و انقياد ذاتى دارند تمام موجوداتيکه در آسمانها و در زمينند که آنها جنبنده و متحرک بحول و قوّه الهى ميباشند و ملائکه که براى شرافت نوعى يا مجرد بودنشان از مادّه و لوازم آن مخصوص بذکر شده‌اند اين در صورتى است که من دابّة بيان باشد از براى ما فى السموات و ما فى الارض هر دو و الا من دابة را ممکن است اختصاص
جلد 3 صفحه 291
به بيان ما فى الارض داد و ملائکه را بيان از براى ما فى السموات گرفت بطور لف و نشر مشوّش و نکته تأخير ذکر ملائکه اراده بيان حال آنها باشد که بهيچ وجه سرکشى و تکبّر از عبادت پروردگار ندارند و ميترسند از خداوندى که فوق ايشان است بقهر و غلبه و بجا مى‌آورند هر عبادتى را که مأمور بآن شده‌اند در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده که در آسمان هفتم ملائکه‌اى هستند که از وقتى خدا آنها را آفريده در سجده‌اند تا روز قيامت از خوف خدا ميلرزند و از چشمشان قطره اشکى نريزد مگر آنکه ملکى شود و چون قيامت بر پا گردد سرها بلند کنند و گويند ما حقّ عبادت تو را بجا نياورديم و اين مسلّم است که ملائکه اصناف متعدده‌اى هستند و هر صنفى وظيفه مخصوصى دارند از قيام و رکوع و سجود در عبادت که تخلف از آن نمينمايند و اطلاق ما بر ذوى العقول باعتبار اراده شى‌ء که عبارت از موجود است ميباشد ..