تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ إِلاَّ رِجالاً نُوحِي إِلَيْهِمْ فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ (43)
«1» اصول کافى، جلد 2، کتاب الايمان و الکفر، باب الصبر، حديث دوّم (صفحه 87)
«2» مدرک پيشين، باب التفويض الى اللّه، حديث 3 (صفحه 64)
جلد 7 - صفحه 208
وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ: و نفرستاديم پيش از تو در امتهاى گذشته. إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ: مگر مردانى که وحى فرموديم به سوى ايشان.
بيان: آيه شريفه تقرير جواب شبهه منکرين نبوت را فرمايد که مى‌گفتند:
خداوند، اعلى و اجل است از اين که رسول او يکى از بشر باشد، بلکه اگر اراده نمايد بعث رسول را، هرآينه ملکى را فرستد.
حق سبحانه در اين آيه جواب آنها را فرمايد بقوله (وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ) که اشاره باشد به دليل فطرى، زيرا اين مطلب وجدانى است که در تربيت مادى و بدنى، جنسيت شرط، و لذا جريان طبيعى در حيوان و انسان بدين مقرر شده که هر بچه از هر صنفى در تحت پرستارى همان صنف نشو و نما و مؤدب به اخلاق او گردد که به غير اين رويه، اسباب انقراض آن فراهم شود. پس چنانچه در تربيت مادى جنسيت لازم باشد، همچنين در تکميل مقام روحانيت فطرت جبلّى حکم به جنسيت نمايد، تا بدان سبب انس و الفت حاصل، کمالات روحانى و معنوى ظهور يابد. بدين واسطه مربيان بشريت و مکملان انسانيت از نفوس آدمى منتخب شدند تا در تحت تربيت ايشان، نظام مدنى و سعادت حقيقى بدست آيد، و سنت الهى از اول خلقت بر اين جريان يافت که انبياء از بشر باشند.
فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ: پس بپرسيد اهل دانائى را، يعنى علما. إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ: اگر هستيد که نمى‌دانيد.
نکته: ذکر به معنى يادآورى، ضد فراموشى، و لازمه دارد دانائى را. و چون ذکر متعلق به علم، و هر يک ملازم با هم، و انفکاک ندارند، لذا صحيح باشد تعبير از علم به ذکر، و يکى از محسنات ادبيه، تسميه لازم به اسم ملزوم و عکس آن را شمرده‌اند.
تنبيه: آيه شريفه دال است بر وجوب تحصيل علم، زيرا امر فرمايد در صورت نادانى، پرسش از اهل دانائى را. و رجوع جاهل به عالم، فطرى و جبلى و اخبار بسيار در وجوب تحصيل علم وارد شده، چنانچه از جمله متواترات است حديث
جلد 7 - صفحه 209
نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم طلب العلم فريضة على کلّ مسلم: «1» و مراد علم دين مى‌باشد نه هر علمى، آن هم از اهلش سؤال نمايد، لکن مراد اهل ذکر در اين آيه شريفه ائمه هدى عليهم السّلام هستند.
در کافى و تفسير على بن ابراهيم قمى و برهان و عياشى- روايت بسيار وارد شده که مراد به ذکر در اين آيه رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و اهل ذکر اهل بيت آن حضرت باشند «2».
در کافى- از حضرت باقر عليه السّلام در آيه (فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ) قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم الذّکر انا و الائمّة اهل الذکر. «3» ايضا- عبد الرحمن بن کثير گويد از حضرت صادق عليه السّلام پرسيدم:
(فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ) الايه قال عليه السّلام الذّکر محمّد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و نحن اهله المسئولون «4» ابن بابويه- از ريّان بن الصلت گفت: حاضر شد حضرت رضا عليه السّلام در مجلس مأمون و جماعتى از علماى عراق و خراسان مجتمع بودند (بعد نقل حديث را نمايد) تا آن که حضرت فرمود: مائيم اهل ذکر که خداوند در کتاب خود فرموده: (فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ) مائيم اهل ذکر، پس بپرسيد اگر نمى‌دانيد. علماء گفتند: مراد يهود و نصارى هستند. حضرت فرمود: آيا اين جايز باشد و حال آنکه در آن هنگام دعوت به دين خود کنند، و گويند دين يهود و نصارى افضل است از دين اسلام. مأمون عرض کرد: نزد حضرت تو، شرحى بر خلاف قول آنان باشد؟ فرمود: بلى، ذکر رسول خدا و ما اهل او باشيم، و آن مبين است در کتاب الهى آنجا که در سورة الطلاق فرمايد
«1» اصول کافى، جلد اوّل، کتاب العلم، صفحه 30، حديث اوّل.
«2» تفسير عيّاشى، جلد 2، صفحه 260- برهان، جلد 2، صفحات 369 تا 372- اصول کافى، جلد اوّل، کتاب الحجّة، صفحات 210 تا 212.
«3» اصول کافى، جلد اوّل، صفحه 210، حديث اوّل.
«4» مدرک پيشين، حديث دوّم.
جلد 7 - صفحه 210
(فَاتَّقُوا اللَّهَ يا أُولِي الْأَلْبابِ الَّذِينَ آمَنُوا قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْکُمْ ذِکْراً رَسُولًا يَتْلُوا عَلَيْکُمْ آياتِ اللَّهِ مُبَيِّناتٍ) «1» پس ذکر، رسول خدا و ما اهل او باشيم. «2»