تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ وَ لَمْ يَرَوْا إِلى ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْ‌ءٍ يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَ الشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ وَ هُمْ داخِرُونَ (48)
بعد از آن بيان فرمايد دلايل قدرت خود را:
أَ وَ لَمْ يَرَوْا إِلى ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْ‌ءٍ: آيا نظر نمى‌کنند منکرين وحدانيت سبحانى و مکذبين حضرت رسالت پناهى به آنچه را که آفريده است خداى تعالى از چيزها. مراد از شي‌ء در اينجا اجسامى هستند قائم، و براى آنها سايه باشد از کوه و درخت و غيره به سبب قرينه بعد که: يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ:
برمى‌گردد سايه او از محلى به محلى. عَنِ الْيَمِينِ وَ الشَّمائِلِ: از طرف راست و از طرف چپ. براى آن که هنگام طلوع آفتاب، شخص متوجه قبله باشد، سايه پيش روى او، و وقتى شمس بالا آيد سايه به طرف راست و بعد از آن به طرف پشت سر، و پيش از غروب سايه به طرف چپ واقع شود، اين است معنى تحويل سايه از راست به چپ. سُجَّداً لِلَّهِ: در حالتى که سايه اشياء منقادند مر فرمان الهى را و دائرند در تحت تدبير سبحانى از بلند شدن و امتداد يافتن و برگشتن و زائل شدن و غير آن. وَ هُمْ داخِرُونَ: و اجرام خاضع و کوچکند براى ذات احديت پروردگار.
تنبيه: سجده عبارت است از غايت خضوع نسبت به غير، و چون در حقيقت سايه اشياء در تحت اراده حضرت حق مى‌باشند در امتداد و زوال و تحويل و تحريک و به هيچ وجه تخطى ننمايند، لذا به ديده بصيرت که نظر شود، تمام سايه اجسام متواضعند نسبت به فرمان الهى. پس در معنى ساجد باشند ذات سبحانى را، و سايه کافر، در حال انکارش، اقرار نمايد خالقش را، و به لسان
جلد 7 - صفحه 215
حال کذب قول کافر را بعالميان مبين سازد. أبو الفتوح رازى قدس اللّه سره فرمايد «1»: در خبر آمده که چون کافر سجده کند بت را، سايه او سجده نمايد خداى را. ايضا عبد اللّه عمر روايت نموده که پيغمبر فرمود: هيچ چيز نباشد مگر آنکه خداى را پيش از نماز پيشين و بعد از زوال سجده کند، آن‌گاه تلاوت فرمود (يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَ الشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ).