تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ وَ الْمَلائِکَةُ وَ هُمْ لا يَسْتَکْبِرُونَ (49)
وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ: و مر ذات خداى تعالى را خاضع و منقادند فقط. ما فِي السَّماواتِ: آنچه در آسمانهاست از علويات تماما از شمس و قمر و کواکب سيارات و ثوابت. وَ ما فِي الْأَرْضِ مِنْ دابَّةٍ: و هر چه در زمين است از جنبندگان.
تحقيق: خداوند متعال عطا فرموده هر شيئى از اصناف مخلوقات را از اجرام علوى و اجسام سفلى از حيوان و نبات و جماد، گوش و چشم و زبان و فهم، هر يک بفراخور استعداد و قابليت، پس مى‌شنوند کلام حق را و مى‌بينند شواهد حق را؛ بنابراين هر شيئى تسبيح مى‌کند به لسان قال، و سجده نمايد ذات بى‌زوال را. به عبارت اخرى، تمامى موجودات در حدوث و بقا محتاجند به خالق و مدبرى که همه در تحت فرمان اويند، که اگر طرفة العين لطف خود را باز دارد معدوم شوند. پس از ذره تا دره، و از ثرى تا ثريا، مى‌شناسند صانع خود را و منقادند به فرمان او و به زبان بى‌زبانى دعوت نمايند به ذات يکتاى
«1» تفسير أبو الفتوح رازى، جلد 6، صفحه 205.
جلد 7 - صفحه 216
خداوندى و شاهدند بر تدبير آفريدگارى، و در مهالک متوصلند به ذيل عنايت سبحانى.
دل هر ذره را که بشکافى
آفتابيش در ميان بينى
که به رفع حجاب، کشف آن گردد، و به محض اراده الهى، پرده ستر برداشته، و امر مخفى ظهور يابد.
شرح نهج خوئى- ابن بابويه در من لا يحضره الفقيه «1» از حضرت صادق روايت نموده که فرمود: روزى سليمان بن داود با اصحاب خود براى استسقا بيرون آمد: فوجد نملة قد رفعت قائمة من قوائمها الى السّماء و هى تقول:
اللّهم انّا خلق من خلقک لا غنى بنا عن رزقک فلا تهلکنا بذنوب بنى آدم. فقال سليمان لأصحابه: ارجعوا فقد سقيتم بغيرکم.
پس يافت مورچه‌اى را که بلند نموده قائمه‌اى از قوائم خود را به آسمان و عرض مى‌کند: بار خدايا بدرستى که ما مخلوقى هستيم از مخلوقات تو، بى‌نياز نيستيم از روزى تو، پس هلاک مگردان ما را به گناه بنى آدم. سليمان فرمود:
برگرديد، بتحقيق سيراب شديد بواسطه غير خود.
وَ الْمَلائِکَةُ وَ هُمْ لا يَسْتَکْبِرُونَ: و نيز سجده مى‌نمايند ملائکه خداى تعالى را و ايشان تکبر و بزرگى ننمايند از بندگى و ستايش الهى با علوّ شأن و مقام ايشان. و تخصيص ملائکه به ذکر به جهت تشريف آنها است، و ديگر تنبيه بر آنکه ملائکه مجرداتند، خاضعند بدرگاه سبحانى، پس ماديات به طريق اولى بايد منقاد باشند.